NTV телевизийн “Лхагвын тойм” нэвтрүүлгийн ээлжит дугаарт Монгол Улсын 21 дэх Ерөнхий сайд асан, СЭЗИС-ийн Удирдах зөвлөлийн дарга Р.Амаржаргал оролцлоо.

-Сайхан хаваржиж байна уу, та?

-Өөрийн чинь нэвтрүүлэг их алдартай болчихоод байгаа шүү дээ. Хүн бүр үздэг. Би тийм сүрхий үзээгүй. Гэхдээ шуугиан дэгдээж байж, олны анхааралд хүрдэг юм шиг байгаа юм. Өнөөдөр хоёулаа тэр хэмжээнд ярьж чадахгүй болов уу гэж санаа зовж байна. Гэхдээ хүмүүсийг уйдаачихгүйхэн шиг ганц, хоёр санаа ярих байлгүй дээ.

-Шууд л улс төр, эдийн засаг гээд болж бүтэхгүй зүйл ярихаасаа илүүтэй таны сүүлийн үед хийж төвлөрч байгаа ажлаас яриагаа эхлүүлье. Сүүлийн үеийн судалгааны сонин сайхнаасаа хуваалцвал?

-Хоёр гуравхан зүйл л хийж байна л даа. СЭЗИС дээрээ л сууж байгаа. Судалгааны ажлын янз бүрийн сэдвүүд сонирхоод байгаа. Нэгдүгээрт, шилжилтийн үеийн эдийн засаг. Хоёрдугаарт, полиперма хямрал гэх нэр томъёог гаргаж ирээд, сонирхож байна. Өөрөөр хэлбэл, өнөөдөр болж буй үйл явц дээр төрөл бүрийн хямралууд нэгэн зэрэг явагдаад байгаа. Хүн ам зүйн, эдийн засгийн, санхүүгийн, түүхий эдийн эсхүл байгаль орчны хямрал гэх мэт. Тэгэхээр энэ нь поли гэх үгэндээ тусгагдаад байгаа. Харин перма нь тухайн хямралууд мөнхийн хэв маягтай болж буйг, түүнээс үүсэж болох үр дагавруудыг хэлж буй юм. Эдгээрийг л сонирхоод байна даа.

-Та улс төрийн сэдвийг хэр харж байна. Хөндийрсөн ч гэсэн холдож чадахгүй байгаа байх гэж бодож байна?

-Ер нь хол байж зай барих гээд байгаа. Нэгдүгээрт, шинэ үед гарцаагүй зай тавьж өгөх ёстой. Эд маань алдаж оноод, суралцаад явах ёстой юм шиг байгаа юм. Заримдаа уур хүрэх ч үе байх юм. Энгийн жишээ байна шүү дээ. Ардчилсан нам гэхэд 2000 онд зургаан намыг нэгтгээд өгсөн. Үндэсний Ардчилсан намын дарга нь би байсан. Хамгийн том намын дарга нь байсан. Тухайн үеийн МАХН-тай дүйцэхүйц улс төрийн намыг байгуулаад, бүтэц зохион байгуулалтын хувьд бүгдийг нь шийдээд өгсөн. Гэтэл түүнийг нь олигтойхон шиг аваад явж чадахгүй байгаад нь сэтгэл дундуур байгаа юм.

Хоёрдугаарт, улс орны хувьд ч гэсэн ялгаагүй. Ний нуугүй хэлэхэд, бидэнд мэддэг зүйл байсангүй шүү дээ. Инфляц гэдгээ ч мэддэггүй байлаа. Ийм хүмүүс юмыг хийх гэж оролдож байсан. Үндсэндээ пеонорууд байсан. Тэгэхээр шилжилтийн эдийн засаг ямар байх ёстой юм, түүнийг яаж хийх ёстой юм, ямар реформыг ямар дараалалтай хийдэг юм, үр дагавар нь юу байх вэ гээд. Бүх зүйлийг л шинээр эхэлж байсан байхгүй юу. Тиймээс алдаж онох зүйл нь маш их байсан.

Гуравдугаарт, хуулчхаар зүйл байгаагүй. Энэ утгаараа бүх зүйлийг өөрсдөө шинээр хийгээд, өөрсдөө босгоод зүгшрүүлээд өгсөн юм. Ямар ч байсан 1990-ээд оноос эхэлж 2000-аад он гэхэд бид зорилгоо биелүүлсэн гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл, шинэ улс төрийн тогтолцоо гэдэг нь парламенттай, тэр нь байнгын хороодтой байх ёстой юм байна, тэнд нь улс төрийн намууд байж ардчилсан сонгууль явуулдаг юм байна, түүнийг нь дагаад хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд нь эрх чөлөөтэй байх ёстой юм байна гэдгээ тодорхойлж, бий болгосон гэсэн зүг. Цаашилбал эдийн засаг ямар байх ёстой юм, түүнийг удирддаг ямар механизмууд байдаг юм. Тухайлбал, төсөв гэж байна. Төсвийг сангийн бодлого болгодог хэрэгсэл нь юу вэ, хэрэгжүүлэх институц нь аль вэ, банк, мөнгөний бодлого түүний үүрэг, хэрэгсэл гээд бүгдийг нь бий болгоод өгсөн байхгүй юу. Өөрөөр хэлбэл, 1990 оноос эхэлсэн зүйл чинь явсаар байгаад 2000-аад он гэхэд орчин үеийн Монгол Улсыг удирдаад явж болохуйц бүх хэрэгслүүдийг нь бий болгоод өгсөн. Дараагийн үеийнхэн түүнийг зөв боловсон удирдаж чиглүүлээд явах ёстой. Зарим газар гүнзгий тохируулгуудыг хийх ёстой байсан байх. Ерөнхийдөө бэлэн бүх зүйлийг нь байгуулаад өгсөн. Өнөөдөр эргээд харахад, сэтгэл дундуур зүйлс байдаг юм. Гэхдээ бүгдийг үгүйсгэж болохгүй. Огт хоосон байсан зүйл байхгүй. Энэ 36 жилийн хугацаанд, бид маш их амжилтад хүрсэн. Хамгийн энгийн нь гэвэл ДНБ, хөрөнгө оруулалт, улсын төсөв, экспорт, импорт гээд бүгдийг нь аваад үз. Хэмжээ нь хэд дахин нэмэгдсэн байгаа. Энэ бол гайхамшигтай зүйл. Тоон үзүүлэлтүүд нь энэ. Тэгвэл чанарын үзүүлэлтүүдийг аваад үзье. Тухайлбал, нялхсын эндэгдлийг аваад үзье. Нэг хүртэлх насны хүүхдийн эндэгдэл хэд байлаа. Одоо хэд болсон. Үүн дээр үсрэнгүй өөрчлөлтүүд гарсан байгаа юм. Эдгээр өөрчлөлтүүдийг бид тэр бүр олж харж чадахгүй байна л даа. Тэгэхээр тоон болоод чанарын үзүүлэлтүүд дээр өөрчлөлт байгаа. Бид ч гэсэн өөрчлөгдсөн. Гэхдээ бид үүнээсээ илүүг хүсээд байгаа шүү дээ. Хүрэх бололцоо байсан гэдгээ бүгдээрээ л мэдээд байгаа.

-Зарим зүйлийг засаж янзлаад явбал бид бүхний амьдралын чанар ч, тоон үзүүлэлтүүд ч сайжраад явах боломж байна гэж хувьдаа хардаг. Огт өөрчлөгдөөгүй, улам төгөлдөршөөд яваа зүйл нь илүү улс төр тал руугаа юм уу гэж хараад байна?

-Яг үнэн.

-Өнөөдөр байгаа улс төрийг та тухайн үеийн дөрвөн ЗГ огцорч, Үндсэн хуулийн заалтаар Ерөнхий сайдаа тавьж чадахгүй Ерөнхийлөгч дээр очиж зогсох хүртэлх нөхцөл байдалд хүрч байсан үетэй харьцуулж боддог уу. Одоо Ерөнхий сайддаа илүү их эрх мэдэл өгч байгаа хэдий ч нөхцөл байдал одоогийн түвшинд байна. Ер нь энд төстэй нөхцөл байдал үүсчихлээ. Үүний ард 2000 оноос хойшх хэцүүхэн үетэй төстэй нөхцөл байдлыг бид туулах юм биш биз дээ. Та юу гэж харж байна?

-Түүх чинь давтагдаад явдаг шүү дээ. Гэхдээ чанарын арай өөр шатанд. Бидний үеийн асуудлууд бол шинэ байсан. Шинэ байсан учраас мэдэхгүй, чадахгүйгээсээ болж алдаж онох зүйлс байсан. Ерөнхийдөө хүүхэд багадаа кор тусдаг даа. Тэр л байсан байхгүй юу. Тэгэх л ёстой байсан. Өөр арга байгаагүй. Гэхдээ түүнээс яаж гарч байсан, ямар шийдэлд хүрч байсан бэ гэдэг нь арай ондоо. Ямар ч байсан дараагийнхаа зүйлийг зөв голдирол руу оруулах ёстой, парламентын тогтолцоо чухал юм байна, үүнд онцгой анхаарах ёстой зэрэг анхаарал хандуулж явсаар байгаад өнөөдрийг хүрсэн. Эдийн засгийн тогтолцоо дотроо өөрчлөх зүйлээ ч өөрчлөөд ирсэн. Гэхдээ алдаж оносон юмнууд зөндөө л байгаа байх. Өнөөдрийн байгаа нөхцөл байдлыг механик байдлаар 1996-2000 онтой харьцуулж болохгүй гэж бодож байна. Гэхдээ гадна талаас нь харвал адилхан л засаг огцорч, дарга нар солигдож байгаа зүйл л харагдаад байгаа юм.

-Тогтворгүй үйл явц болоод байна. Ерөнхий сайдаар ажилласан хүмүүстэй уулзаж, ярилцлага хийж буй тав дахь тохиолдол нь та байх. Би нэг зүйлийг асуугаад байгаа юм. Ерөнхий сайдын алба хашихад Ерөнхийлөгчийн институттайгаа зөрчилдөөд байна

-Албатай биш шүү дээ.

-Шалтгаан нь юу юм. Байгаа тогтолцоо, дүрэм журмаараа зохицоод ажиллах боломжтой юм уу. Үнэхээр боломжгүй учраас нэг цэг дээр очоод зөрчил үүсдэг юм уу?

-Зарчмын тулгуур асуудлууд дээр байр суурь тэгж их зөрөөд байхгүй. Өөр асуудал руу зөрдөг юм шиг байгаа юм. Жишээлбэл, эдийн засгийн сонирхол, бүлэглэл хоорондын сонирхол гэх мэт. Түүн дээрх зөрчил нь явсаар байгаад институц хоорондын зөрчил маягийн зүйл болчхоод байх шиг байна. Надад тэгж л харагдаж байна. Би нэрийг нь хэлмээргүй байна. Гэхдээ би ч Ерөнхий сайд нартай уулзаж байсан хүн шүү дээ. Нэг Ерөнхий сайдтай уулзаад ярьж байхад "Ямар янзын нөхөр вэ. Шунал нь барагдахгүй юм" гээд л.

-Ерөнхийлөгчөө хэлээд байгаа юм уу?

-Тэгж л байгаа юм л даа. Дараа нь өөр Ерөнхий сайдтай уулзахад "Энэ нөхөр ямар аймшигтай юм бэ" гээд л. Би сая хэлсэн шүү дээ. Эдийн засгийн ашиг сонирхлын зөрчил байдаг болов уу гэж. гэтэл түүний цаана зөндөө юм байгаа шүү дээ. Хамгийн наад зах нь, нас хүйсний асуудал байна. Залуу хүний эрэлт хэрэгцээ гэдэг чинь шал ондоо. Нас нь тогтсон хүнийх ондоо. Тиймээс үүнийг наанатай цаанатай л авч үзэх ёстой. Яг одоо гүйцэтгэх засаглалын тэргүүн, Ерөнхийлөгч хоёр заавал зөрчилдөнө гэсэн зүйл байхгүй шүү дээ. Хэл амаа ололцоод явбал болно. Түүнд асуудал байхгүй. Би Ерөнхий сайдын алба хашиж байхдаа Ерөнхийлөгчтэй зөрчилдөж байгаагүй.

-Ойрын 10-20 жилд баруун төвийн үзэл манай хөгжилд илүү чухал-

-Гэхдээ таныг томилоход хөөрхөн шоглож байгаад томилсон биз дээ?

-Үгүй ээ, яах вэ дээ. Намайг янз бүрээр л үзсэн. Гэхдээ тэр чинь ямар зорилгоор тэгж байсан юм бэ гэдэг л асуудал шүү дээ. Би муу санасан гэхээсээ илүү улс төрийн хожоо, дараагийн сонгуулиа бодсон үйлдэл л бодож байсан. Тэгээд яах вэ дээ. Угаасаа өгөгдөл нь тийм байсан юм чинь.

-Таныг Ерөнхий сайдаар томилогдож байх үеийг ярьсан чинь нэг зүйл санаанд орж ирлээ. Тэр үеийн Үндсэн хууль их онцлогтой байсан. Тухайн онцлогоор Да.Ганболдыг Ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлээд томилж чадахгүй байсан гэдэг ч юм уу. Таныг нэр дэвшүүлээд дахин зөвшилцөх байдал нь бүтэхгүй болоод ирэхэд та Үндсэн хуулийн 29.1-ээр гишүүнээсээ түдгэлзэж байгаад Ерөнхий сайд болж байсан?

-Тийм ээ. Улс төрөө тэр хэмжээндээ л ойлгож байсан байхгүй юу. Ингэж л улс төр хийх ёстой юм байна гэж бодсон. Надад Ерөнхий сайд байх нэг бодлын амар байсан. Яагаад гэвэл хугацаа нь тодорхой байсан байхгүй юу. Ирэх жил сонгууль болно. Түүнээс цааш явах хүсэл надад ч тийм их байгаагүй. Бусад факторууд яаж өөрчлөгдөх нь тодорхой болчихсон байсан учраас ажиллах хугацаандаа Ерөнхий сайд гэх албан тушаалыг гутаачихгүй, цэвэрхэн аваад явах юм сан, өөрчлөлт шинэчлэлтийн үр дүнг ард иргэдэд багахан ч атугай хүргэчих юм сан гэсэн бодлого барьж байсан.

-Та нэг жилийн хугацаанд ажилласан?

-Тэгсэн. Нэг жил л ажилласан

-Таны чуулган дээр болоод ажлаа өгөхдөө хэлж байсан зүйлийг харахад, илүү эдийн засгийн реформын шинжтэй зүйлийг их ярьсан байдаг. Банкны, өмчийн реформ гэдэг ч юм уу?

-Тийм ээ. Хувьчлалын асуудлыг ч ярьж байсан.

-1990 оны хувьсгалын дараа бид бүхэн ардчилсан тогтолцоо руу орсон. Ингэхдээ ардчилсан тогтолцооны нэг хэсгийг маш сайн мэддэг, ярьдаг, хамгаалдаг болоод ирсэн. Нөгөө талдаа эдийн засаг тэргүүтэй зарим зүйлс нь яг л бахь байрандаа байна уу гэж харагдаад байна?

-Он жил өнгөрөөд холоос нь харахад, хэд хэдэн зүйл ажиглагдаж байгаа юм. Нэгдүгээрт, Геннисийн бүтэшгүй гурвалжин гэдэг зүйл байдаг юм. Түүнд эрх чөлөө, эдийн засгийн үр ашиг, тэгш эрх багтдаг ба эдгээр нь зэрэгцэн оршиж болдоггүй. Аль нэгийг нь заавал золиослох ёстой. Өнөөдөр эдийн засгийн үр ашгаа нэмэгдүүлье, үр ашигтай сайн байлгая гэвэл бизнест эрх чөлөөг нь олгох ёстой. Тэнд эрх чөлөө гэдэг ойлголт ороод ирж байгаа юм. Гэхдээ ийм тохиолдолд гарцаагүй нэг нь баян болно. Нэг хэсэг нь орхигдоно. Хоёр нь болж байгаа мөртлөө нэг нь болохгүй байгаа биз. За тэгвэл тэгш эрх гэдэг зүйлийг хангах ёстой юм байна гээд явбал эдийн засгийн үр ашиг нь байхгүй болчхож байгаа юм. Тэртээ тэргүй олсон зүйлийг тэгшхэн хуваагаад өгчихөж байгаа учраас тэжээлгэх сэтгэлгээ гэдэг зүйл гараад ирж байна шүү дээ. Яах юм, би зүтгэж. Тэртээ тэргүй надад мөнгө өгч байгаа юм чинь. Харин би түүний оронд улстөржөөд сууж байвал болж байна гэдэг байдлаар хандана. Өөрөөр хэлбэл, тэтгүүлэх хүсэл, түүнийгээ хангуулахын тулд орилж чарлах эрх чөлөө нь байгаад байдаг. Гэтэл эдийн засгийн үр ашиг нь байдаггүй. Ийм л гурвалжин байгаад байгаа юм. Энэ бодитой. Үүнийг яаж шийддэг вэ гэхээр, нийгмээрээ зөвшилцөж шийддэг. Тэр зөвшилцлийн механизм нь тухайлбал, улс төрийн сонгууль байх жишээтэй.

Манайд нэг зовлонтой зүйл байдаг юм. Зүүний нам, барууны нам байх ёстой гэх мэт. Бид үзэл санааг нь механикаар ойлгодог. Манай эрдэмтэд ч дутуу ойлгодог. Улстөрчдөд ойлголт ч байхгүй. Тэгээд хоосон популизм хийдэг. Ард түмэндээ хайртай гэж цээжээ дэлдэх, элдэв янз болох эсхүл нэг нь гарч ирээд бизнест хайртай, маргааш гэхэд цэцэглүүлнэ гэх байдлаар ханддаг. Асуудал нь, популизм хийхдээ биш. Тухайн хөгжлийн үе шатаасаа тодорхойлогдож байгаа юм. Манай монгол өнөөдөр хөгжлийн ямар шатандаа байна вэ. Манайд үйлдвэрлэл ямар түвшинд байгаа юм. Эндээс үүдээд бид ямар асуудлыг шийдэх гээд байгаа юм гэдгээс хамаарч зүүний бодлого давамгайлсан байх уу эсвэл барууны бодлого давамгай байх уу гэдгээ сонгох ёстой. Гэтэл бид үүнийг зүгээр л хоосон улс төрийн популизмын хэрэгсэл болгоод ашиглаад байна. Хүнд юм тараая гэж байгаа бол эхлээд бүтээх ёстой гэж үздэг. Манайд чинь тэр тараахаар зүйл нь алга байна шүү дээ. Тийм байхад бид зүүний бодлого яриад бүгдийг тэтгэнэ гээд байгаа нь явсаар улсын төсөв л болж хувирна. Улсын төсөв нь явсаар улсын төсвийн алдагдал болно. Алдагдалтай болчихоор санхүүжүүлэх шаардлагатай болно. Түүний тулд өр тавина, зээл авна. Ингээд гинжин урвал чинь явж өгч байгаа юм.

Тэгэхээр өнөөгийн монголын хөгжлийн ойрын 10-20 жилд баруун төвийн үзэл нь илүү чухал. Бизнесээ дэмжиж хүмүүсийн бүтээх, бий болгох, өөрөө өөрийгөө аваад явах чадварыг хөгжүүлэх бодлогыг илүү нухацтай барих ёстой. Түүнийг хийхэд шаардлагатай хэрэгслүүдийг би өмнө дурдлаа шүү дээ. Бид 1990 онд байгуулаад өгчихсөн. Харамсалтай нь түүнийг нь авч явж чадахгүй байна.

-Энэ тогтворгүй нөхцөл байдлын ар дээр эдийн засгийн хөгжил, улс орныг урагш гаргах бодитой шийдвэр гарахгүй байна. Албан тушаалаа булаацалдаад, ар дээр нь асуудал яриад, авлига хулгай гэж байгаа нөхцөлд гарах ч боломжгүй. Их улстөржилтийн ард алддаг юм нь юу байдаг юм бэ?

-Алддаг зүйлүүд бий. 30 гаруй жилийн өндөрлөгөөс л эргэн харах гээд байна шүү дээ. Бидний алдсан нэг том зүйл байх шиг байна. Гэхдээ энэ бол цэвэр миний оюун дүгнэлт шүү. Хэн нэгэнтэй хуваалцах ёсгүй. Хэн нэгэнд нялзайх ёсгүй зүйл. Хариуцлагыг нь би л хувьдаа тэгж дүгнэж байгаа юм. Бид энд жигүүрт байснаа үсрээд нөгөө жигүүрт очих гээд байна. Болж өгвөл нэг алхаад, нэг үсрээд л хүрчихийг бодоод байна. Үсрэхдээ замдаа ойчоод хөл, гараа хугалчихаад байна. Энэ дээр л бид алдсан юм шиг байна. Эргээд бодоход, бидэнд завсрын институтууд хэрэгтэй байсан байна. Өөрөөр хэлбэл, энэ цэгээс тэнд хүрэхэд дунд нь хэд хэдэн үе шатуудыг томъёолж, түүнийгээ тууштай хэрэгжүүлдэг бодлогын арга хэмжээнүүд хэрэгтэй юм шиг байгаа юм. Түүн дээрээ л бид алдчихсан юм болов уу гэсэн бодол төрдөг.

-Ямар шийдвэрийг гаргаж байж төвөгтэй улс төрийн нөхцөл байдлыг давж гардаг юм бэ. Өнөөдрийн улс төр тэр хүмүүст хожоотой л байх шиг байна. Дарга, цэрэг болцгоогоод л. Энэ бүх улстөржилтийн ард иргэд, олон нийт хохирч, улс орон хий эргэдэг. Хамгийн сүүлд ураны төслийг хөдөлгөснөөс хойш дандаа албан тушаал ярилаа?

-Маш амархан. Бүр томъёолчихсон байгаа шүү дээ. Хоёр монгол явбал нэг нь толгой. Ганцаараа явбал малгай нь толгой шүү гэдэг. Өөрөөр хэлбэл, хуулиар л бүх зүйлээ зохицуул. Түүний цаана институцын тухай л яриад байгаа юм. Тэр чинь л хамгийн чухал. Институц гэдэг бол тоглоомын дүрэм л гэсэн үг. Хоёулаа ямар дүрмээр тоглох юм бэ гэж. Тэр нь Үндсэн хууль байж болно. Иргэний хууль байж болно. Эсвэл банкны тухай хууль байж болно. Эрх зүйн актууд шүү дээ. Эсвэл уламжлал байж болно. Соёл байж болно. Ах хүнтэй ярихдаа ингэнэ шүү гэдэг ч юм уу. Энэ чинь соёлын түвшин байхгүй юу. Тэр институцууд нь аль түвшинд хүрч хөгжиж, төлөвшсөн юм бэ гэдэг л асуудал байгаа юм. Чи хөлбөмбөг сонирхдог уу

-Сонирхдог

-Дэлхийн аварга руу явах уу.

-Арай явж амжихгүй байх.

-Яваач ээ. Юу хийж энд сууж байгаа юм. Энэ тэнэг юмнуудтай зууралдаад, элдэв янзын юм яриад. Дөрвөн жилд нэг удаа болдог зүйл шүү дээ. Хөлбөмбөг яагаад олны анхаарлыг татаад байдаг юм. Яагаад гэвэл, тэнд шударга зүйлийг олж хараад байгаа байхгүй юу. Тэнд чинь институц ажиллаад байна. Түүнийг нь би олж харж байна. Хөлбөмбөгөөр дүрсэлбэл, тэнд байгаа тоглогчид нь ард иргэд, бизнесийнхэн. Гэхдээ тоглоомын дүрмээ маш сайн мэдэж байна. Тэр тоглоомын дүрэм нь институц байхгүй юу. Түүнийг сааруулдаг механизм нь шүүгч байх жишээтэй. Тиймээс түүнийг үзэж, харж болоод байна. Зүгээр зогсох биш хөгжөөд байна шүү дээ. Марадонагийн гоолыг санаж байна уу. Гараараа хийчихдэг. Түүнийг шүүгч үнэхээр л хараагүй байхгүй юу. Тэгээд л гоол орсон гээд тооцчихсон. Гэтэл шинжлэх ухаан хөгжөөд вар систем гээд гараад ирлээ шүү дээ. Ийм жоохон зайгаар л урагш гарчихсан байхад одон тоглолт байна гээд гаргаад ирж байна. Энэ бол институц. Үүнийг л би яриад байгаа юм. Тэгэхээр тоглоомын дүрэм нь маш ойлгомжтой байх ёстой. Тэгээд түүнийгээ сахидаг механизмууд нь хэрэгтэй байна. Энэ л манай монголд чухал зүйл. Үүнийг л бид хийж сурах хэрэгтэй байна. Гэхдээ энэ нь ганцхан өдрийн дотор бий болчих зүйл биш. Хугацаа шаардана.

-Хүнийг эвддэг гурван л зүйл байдаг юм. Албан тушаал, магтаал, мөнгө. Манайхан үүнийг давж чадахгүй байна-

-Хаанаас эхлэх ёстой вэ. Улс төртэй холбоотой зүйл намаасаа эхлэх ёстой юм болов уу гэсэн бодол байна. Та ямар бодолтой байна вэ?

-Намаасаа эхлэх ёстой. Нам чухал үүрэг гүйцэтгэнэ. Нийгэмд байгаа гурван сая хүнийг чинь зохион байгуулалтад оруулаад явья гэвэл түүнийг хийх хүч нь улс төрийн намд л байна шүү дээ. Нам нь өөрөө төлөвшиж чадаж байна уу, үгүй юу гэдэг нь гучдугаар асуудал. Ний нуугүй хэлэхэд, намын удирдлага руу бүгд тэмүүлдэг болчихлоо. Бидний үед дарга болохоосоо айдаг байсан үе. Би хүртэл Ерөнхий сайд болохоос хоёр ч удаа татгалзаж байсан хүн шүү дээ. Одоо бол хүмүүсийг Ерөнхий сайд бол гэвэл гуяа алгадаад гүйх байлгүй дээ. Гэтэл би чинь "Би арай болоогүй" гээд сууж байсан. Харин яах гэж тийш очих гээд байгаа юм. Чи намын дарга болоод юу хийх гээд байгаа юм. Мэдээж ингэнэ, тэгнэ гээд гоё зүйл ярьдаг л байх. Гэхдээ цаана нь эрх мэдэл, албан тушаалд хүрдэг механизм юм байна гэдэг нь нэгдүгээрт болчихоод байгаа юм. Түүгээр дамжаад нэг том албан тушаал дээр оччих юм бол шууд маргааш нь нөгөө мега төслүүдээ бариад авна гэсэн зүйл яваад байна. Өөрөөр хэлбэл, субъектив зүйл маш их явж байна. Түүнийг цааш гүнзгийрүүлээд үзвэл, дээр үед манай монголчууд удам судар гэж их ярьдаг байсан. Энэ юмнууд чинь байхгүй болчихоор тохиолдлоор эсхүл "өсөхийн өлөн нь арилаагүй" хүмүүс нь эрх мэдэл, мөнгөн дээр ирэхээрээ хадуураад явчихаж байна. Ер нь хүнийг эвддэг гурван л зүйл байдаг юм. Цээжлээд авчих. Нэгдүгээрт, албан тушаал. Хоёрдугаарт, магтаал. Гуравдугаарт, мөнгө. Энэ гурвыг л даваад гарч байвал улс төр рүү орж болно гэж бодох хэрэгтэй. Манайхан үүнийг давж чадахгүй байгаа байхгүй юу. Магтаалд ташуураад л явчихаж байна. Тэр нь яг бодитой магтаал биш. Мөнгө төлж өөрийгөө магтуулдаг. Албан тушаалтай болохоор хүн бүр урд нь гүйгээд, гарын үсгээрээ хүний амьдралыг шийдэж байгаа мэт санагдахаар өөрчлөгддөг байж болох. Гэхдээ хөгийн л байгаа байхгүй юу.

-Нам дээрээ үргэлжлүүлээд ярья. Та Ардчилсан намын томоохон төлөөллийн нэг. Танай нам дээр л жишээ болгож авч үзье

-Тэгье, тэгье. Өөр нам дээр ярихгүй шүү дээ.

-Нөгөө нам чинь энэ алдаанаасаа болоод намын асуудлаа парламент, ҮХЦ-ийн асуудал болгоод явж байна. Энэ цаашид яаж үргэлжлэхийг бүү мэд. Ирэх намар олон зүйл өрнөх гээд байх шиг байна. Тэрийг тусад нь тавья. Танай нам дээр ярья. Одоо хөгжиж чадаж байна уу?

- Зөвхөн манай нам гэхээсээ илүү тэнд өрнөж байгаа зүйлсээс бусад улс төрийн намууд сургамж авах ёстой. Алдаа оноогоо дүгнээд цаашид улс төрийн намууд төгөлдөржөөд яваасай гэсэн бодолтой явдаг. Жишээлбэл, би намдаа хатуу ханддаг. Намайг хүмүүс "Чи дандаа намаа шүүмжилдэг" гэж хэлдэг. Би муу санаад байгаадаа тэгж байгаа хэрэг биш шүү дээ. Өнгөтэй, өөдтэй яваасай гэдэг үүднээс л хандаж байгаа. Дээрээс нь энэ нам олигтойхон шиг явж байвал нөгөө улс төрийн нам чинь арай ондоо явна шүү дээ. Үлгэрлэл бий болгоод, стандарт тогтоож өгч байгаа хэрэг. Өрсөлдөөн нь эрүүл саруул яваасай гэдэг үүднээс л хандаад байгаа юм.

-Танай нам өнгөрөгч 2016 оноос хойш нар үзсэнгүй л дээ. Өрсөлдөөн бий болгосонгүй. Сүүлдээ Ерөнхийлөгчид нэр дэвших хүнээ захиалж байгаад нэр дэвшүүлдэг л гэх юм. Тийм институц байх шаардлага байгаа ч юм уу, үгүй ч юм уу. Өөрчлөгдөж байна гэж дахиад ярьж эхэлж байна. Шинэчлэл хийлээ. Одоогийн нөхцөл байдлыг нь та ажиглаж байгаа хүн. Та чинь "Гэрэгэ" бодлогын судалгааны хүрээлэнгийн Удирдах зөвлөлийн гишүүн. Юу гэж дүгнэж харж байна?

-Хуримын генерал гэж сонссон уу, чи

-Сонсож байгаагүй юм байна

-Дээр үед малчнаас нэг, үндэсний цөөнхөөс нэг, ажилчнаас нэг, сэхээтнээс нэг, ахмадаас нэг байх ёстой гэдэг байдлаар оруулдаг байсан юм. Намайг тийм зүйл дээр ашиглах гээд байдаг юм болов уу гэсэн санаа байдаг юм. Өнөөдөр Ардчилсан намын дотор үүсээд байгаа энэ асуудал бол урьд нь давтагдаж л байсан. Гэхдээ арай ондоо түвшинд. Цар хүрээ нь арай том болчихлоо. Урьд нь мэдэхгүйгээсээ болж байсан байх. Одоо бол мэдэхгүйгээсээ гэхээс илүү ашиг сонирхлын үүднээс зөрчилдөөнүүд гараад байна. Би өмнөх яриандаа зах зухаас нь хэллээ шүү дээ. Өнөөдөр эрх мэдэл, албан тушаалд хүрдэг механизм болчихсон юм байна гэж. Тэр үүднээс хараад байна. Тэгэхээр манай улс төрийн нам төлөвшил нь хараахан гүйцээгүй байна. Дээр нь чи нэг зүйл ажигла. Улс төрийн намууд дүрмээ шинэчлээд Дээд шүүх рүү хүргүүллээ шүү дээ. Нөгөөдүүл нь ёсыг бодож буцааж байгаа байхгүй юу. Зарим намыг 5-6 удаа буцаасан ухааны юм яриад байна лээ. Улс төрийн тогтолцоогоо бэхжүүлнэ гэдэг нь намын дүрмийг шинэчлээд болчихдоггүй юм. Үүнийг дагаад шүүх нь өөрөө шинэчлэгдэж байх ёстой. Чанаржиж байх ёстой. Ядаж тэнд улс төрийн шинжлэх ухаан чиглэлийн зүйлийг гадарладаг хүн байх ёстой. Бие даасан байгууллага шүү дээ. Үүнийг яаж хийх вэ гэдэг дээр ярих ёстой. Өнөөгийн намын удирдлага байгаа нь л энэ. Өгөгдөл нь л энэ. Цаашаа зөв явах л байлгүй дээ.

-Нам ярьж байгаа дээр таниас асууя гэж бодлоо. ЕНБД-ын үүрэг гүйцэтгэгчээр С.Баярцогтыг томиллоо. Иймэрхүү томилгоог та юу гэж харж байна. Хоёр талтай байна. Нэг талдаа, олон жил улс төрд явчихсан хүн. Нөгөө талдаа энэ хүн олон нийтийн өмнө асуудалтай харагдах учраас хатуу эсэргүүцнэ гэсэн намын гишүүд нь гарч ирээд байна?

-Ний нуугүй хэлэхэд, би тийм ч их зүйл бодоогүй. Шахаж шаардаж байгаа болчихлоо доо л гэж ойлгосон.

-Өөрөө юу?

-Тийм ээ. Хар, цагаан ПР-аа сайн хийж байгаад гарч ирээд тавьчихлаа. Улс төрийн бүлэглэлүүд хоорондын зуучлалын чиглэл дээр үр дүнтэй ажиллах магадлалтай гэж бодож байгаа. Тэрнээс биш орчин цагийн улс төрийн нам гэдэг дээр шинэ зүйл мань эрээс гарахгүй болов уу. Хэтрүүлчихсэн үү.

-Таны л дүгнэлт шүү дээ.

-Би л тэгж дүгнэж байгаа.

-Нам дээр үүсэж буй нөхцөл байдал харьцангуй шинэчлэгдэж байна. Нөгөө талд нэг ийм зүйл байна. Би парламентад 10 орчим жил сурвалжилга хийгээд явж байна. Тухайн үед парламент муу болон сайн нэртэй байж ирсэн. Энэ 126 гишүүн өөрчлөлт авч ирлээ. Энд анзаарагдсан зүйл нь, жаахан туршлага дутаад байна уу гэдэг зүйл ажиглагдаж байна. Хоёрдугаарт, танай нам 70-80 хувь шинэчлэгдлээ гэж өөрсдөө яриад байна. Нам шинэчлэгдэх нь зөв. Энэ шинэчлэл нь туршлага гэдэг зүйлтэйгээ хэрхэн уялдаж явах ёстой юм бол?

-Алдана шүү дээ. Залуу хүн алдана. Залуучуудад нэг том эрх бий. Тэр бол алдах эрх. Гайхамшигтай эрх байхгүй юу. Залуу хүн алдчихсан байхад "За яах вэ. Залуу юм даа. Алдчихлаа" гэж хэлнэ. Мань мэтийн дуракууд алдах юм бол хүн амьтны доог тохуу болно биз дээ. Тиймээс залуучууд гарч ирээд, гарч ирэхдээ зөв гарч ирэх ёстой байсан. Хүч түрэх, мөнгө, царцаагаар гарч ирэх ёсгүй. Ном ёсоороо гарч ирсэн нөхцөлд алдаж онож болно. Жишээлбэл, сая нэг зүйл санаанд орлоо. Ерөнхийлөгч хууль өргөн бариад түүний ойр байдаг хэдэн залуучууд мэдэгдэл хийгээд байх шиг болсон. Тамгын газрын дарга нь байсан байх. Бас хуулийн зөвлөх нь ч гэнэ үү. Уг нь Ерөнхийлөгчид тус болох гээд мэдэгдэл хийж байгаа хүмүүс шүү дээ. Гэтэл хэлж, ярьж байгаа юм бүхэн нь буруу болж хувираад хүнд тусалсан биш харин ч хүмүүсийн дургүй хүргэсэн юм руу явчихаж байгаа юм. Болдог бол У.Хүрэлсүхийн дэргэд гадаад бодлогын зөвлөхөөр нь Гомбосүрэн гуай сууж байх ёстой. Хуулийн зөвлөхөөр нь Гончигдорж эсхүл Лүндээжанцан ч юм уу. Эдийн засгийн бодлогын зөвлөх дээр нь хэн ч байдаг юм. Тийм бололцоо байгаа шүү дээ. Манайхан тийм механизмыг ашиглахгүй юм. Түүнийгээ ер нь мартчихаад байх шиг байгаа юм.

-Ерөнхийлөгч арга ядсан л зүйл хийж байна. Хууль батлагдах үед Ерөнхийлөгч өргөн барьсан хуулиа ч танихгүй. Ийм л зүйл болно-

-Таны хэлдгээр тус биш ус болох алдсан даа. Парламент хэлэлцье гээд шийдсэн. Хэлэлцүүлгийн шатанд яаж үргэлжлэх юм...

-Үгүй яах вэ. Би дүрсэлж л байна.

-Энэ хуулийн талаар ярьж эхэлснийх таны байр суурийг асууя. Хууль нэлээн маргаан дагууллаа. Нэг талдаа гишүүдэд ёс зүй хэрэгтэй байна. Нөгөө талдаа хууль орж ирэхдээ...

-Нэг сонин зүйл яриад байгаа юм. Ёс зүй хэрэгтэй байна шүү дээ гэж. Уг нь ёс зүйтэй хүмүүс л тэнд байх ёстой биз дээ. Бид чинь хамгийн шилдгийг нь л харж байгаад сонгосон биз дээ. Сонгох шалгуур дотор чинь ёс зүй гэсэн шалгуур байсан юм байгаа биз дээ. Хамгийн наад зах нь, ажилдаа, асуудалд хандаж байгаа хандлагаас авхуулаад ядаж үг хэлэх соёл байгаа шүү дээ. Бид өөрсдөө сонгосон хүмүүсээ ёс зүйгүй байна, хуулиар дамжуулж янзлая гэж байгаа нь бидний арчаагүй байгаагийн шинж. Заавал тэд нар руу ч чихээд байх зүйл биш. 76 байж байгаад 126 болголоо. Ямар асуудал шийдсэн юм. Чи хэл дээ. Ямар асуудал шийдсэн юм. Үр ашиг нь байна уу.

-Би хувьдаа байгаа л гэж харж байна.

-Чанар нь байна уу. Байхгүй шүү дээ. Яг хэвээрээ.

-Энэ хуулийн төслийг та юу гэж харж байна. Дотроо олон зүйл заалт байхгүй ч гэсэн олон агуулгыг бий болгож магадгүй?

-Асуудал нь юундаа байгаа юм. Тэр хүмүүс хуралдаа суухгүй байгаа учраас энэ хуулийг гаргаж ирж байгаа юм уу. Эсвэл нэг эрхэм гишүүн янз бүрээр хүмүүсийг хэлээд байгаа учраас энэ хуулийг гаргаж ирж байгаа юм уу. Яг ямар асуудал шийдэх гээд байгаа юм.

-Гишүүдийг ёс зүйтэй байлгах гэж л...

-Ёс зүй гэж яахыг хэлж байгаа юм

-Гишүүдийг олон нийтийн өмнө гарч ирэхдээ биеэ зөв авч явах, үг хэл гэдэг ч юм уу чуулганыхаа хуралдаанд оролцох зүйлсийг оруулсан байна лээ. Миний таниас асуух гээд байгаа нь намын жагсаалтаар орж ирсэн гишүүнийг намын дарга нь татъя гэдэг хүсэлт өгөх юм бол, гишүүнийг ёс зүйн зөрчил гаргалаа гэвэл ҮХЦ, Дээд шүүхээр татна гэдэг ч юм уу. Иймэрхүү зүйлсийг бичээд оруулаад ирэх нь зөв юм уу?

-Улс төрийн нам нь дотроо шийдчихэж болдоггүй юм уу. Нэрсийн жагсаалт гаргаж байна шүү дээ. Нөгөөдүүл нь "Тэгнэ, тэгнэ дарга аа. Таны зөв" гэж байгаад ороод ирчихсэн. Орж ирсэн хойноо "Битгий олон юм яриад бай" гээд салаавч үзүүлээд байгаа бол түүнийг заавал УИХ-ын тухай хуулиар шийдэх ямар хэрэгтэй юм. Улс төрийн нам доторх юм уу, дүрэм дотор нь байхаар яагаад шаардаж болоогүй юм. Би Ерөнхийлөгчийг аргаа ядаад л хийж байгаа ажил гэж бодож байна. Гэхдээ энэ бол сүртэй зүйлд хүргэхгүй байх гэж бодож байна. Яагаад гэвэл хэлэлцүүлгийн шатанд түүсээр байгаад хуууль гэж хэлэхэд хэцүү зүйл болгочихдог юм. Энэ зүйл ганцхан өнөөдөр болж байгаа юм биш. Би чинь хэдэн жил парламентад суусан хүн шүү дээ. Ялангуяа төсөв дээр хардаг юм. Уг нь Сангийн яамныхан маань нөхцөл байдлаа харж байгаад төсвөө гайгүйхэн шиг зангидаад оруулаад ирдэг байхгүй юу. Төсөв батлагдаад гарахад оруулсан хүн нь танихааргүй төсөв батлагдаж гардаг. Ийм л зүйл болно. Өнөөдөр Ерөнхийлөгч нэг хуулийн төсөл өргөн барьсан байгаа. Хэлэлцэгдээд батлагдаад гараад ирлээ гэж бодоход Ерөнхийлөгч өөрөө танихгүй. Тиймэрхүү л юм болно. Тийм учраас чи наадахтайгаа нэг их битгий зууралд. Хаячих. Хайран цаг.

-Эл хуультай холбоотой хүмүүсийн яриад буй өөр нэг зүйл бол ардчилал. Өнөөдөр бид хүссэн ардчиллынхаа үр шимийг хүртэж байна уу. Бид алдаад байгаа юм биш үү. Ардчилал маань дарангуйлал руу орох гээд байна уу. Нэг намын зохион байгуулалттай юм шиг сонгууль хийдэг нөхцөл байдал биднийг хааш нь чиглүүлээд байна вэ гэх мэтээр. 10 жил гаднаас нь анзаараад явсан хүний хувьд танд юу гэж харагдаж байна вэ. Ардчилал маань таны хүссэн шиг байна уу?

-Хүмүүс намайг бөөрөнхий, юм ярьдаггүй гээд байдаг юм. Чи стойкууд гэж мэдэх үү. Тэр зохиолуудыг уншчих ёстой. Эсвэл арга ядлаа гэхэд Оюунтүлхүүрийг уншчих ёстой. Эсвэл Цаасан шувуу ч юм уу. Тэнд хүн байхын утга учир, амьдрал гэдэг юу юм гээд бүгд бий. Тэд чинь юм харахгүй юм байна шүү дээ. Харсан ч ухаж ойлгохгүй. Жам, жамаараа л бүх зүйл явагдаж байна. Үүний цаана эдийн засгийн өсөлт байх ёстой. Эдийн засгийн өсөлт байвал хүн элдэв янзын юм бодох зав байхгүй. 10 гаруй хувийн өсөлт гарч байсан он жилүүдийг санаж байна уу. Бараг нулимахад мод ургаад байсан шүү дээ. Тийм л гоё байсан байхгүй юу. Тэр үед хүн болгон аливааг хэрэгжүүлье, амьдрал ахуйгаа гоё болгоё гэдэг байсан. Төгрөгийн ханш хачин гоё байсан шүү дээ. Тэр нь байхгүй болчихоор гадаадын хөрөнгө оруулалтыг үгүйсгээд л явчихсан. УИХ-ын гишүүн, сайд дарга болж байгаа хүмүүсийн толгойд төсөв ба нөөцийг хуваарилах л эрх мэдэл байна шүү дээ. Ашигт малтмалын лицензийг хэн нэг хүнд өгөх эрх мэдэл байна шүү дээ. Тэр рүү чинь л яваад байна. Хэрэв тэр эдийн засгийн өсөлт нь байгаа бол шал ондоогоор юмыг харах ёстой. Дээрээс нь Лхагваа чи нэг зүйлийг ойлго. Чи бид хоёрын сая ярьсан зүйлс нэг их сүртэй зүйл гэж би бодохгүй байна. Хамгийн толгой өвтгөж, санаа зовоож байгаа зүйл бол өнөөдрийн шинжлэх ухаан, техник технологийн хөгжил солиотой хөгжчихлөө. Хиймэл оюун ухаан дээр гарч ирж байгаа зүйл бол ярих юм биш. Өнөөдөр дөрөвдүгээр сарын 22. Арванхоёрдугаар сарын 22 гэхэд шал өөр нийгэм байна. Найман сарын дараа шал өөр орчин болно. Ингэж л өөрчлөгдөж байна. Өнөөдөр генетикийн шинжлэх ухааныг аваад үзье. Генетикийн шинжлэх ухаанд хүний генийг өөрчлөөд байна шүү дээ. Хүний IQ-г 15-хан хувиар өсгөчихөд тэр хүн тасраад явчихаж байгаа юм. Хэрэв түүнийг нийгмээр нь хийчихвэл яах уу. Манай монголчуудын дундаж IQ 120 гэж бодоход түүнийг 15 хувиар өсгөхөд манай монголчууд тасарна. Түүнийг нь өөр улс үндэстнүүд төрийнхөө бодлого болгоод явж байна шүү дээ. Тэд ингээд тасраад явчихвал яах юм. Өнөөдөр бид 3D принтер гээд ярьж байна. Үгүй ээ, чи түүнийг хар л даа. Түүгээр барилгын салбар гээд элдвийн юм гараад ирвэл энэ олон мянган ажиллаж буй хүмүүсийг яах юм. Бүх салбар дээр аймшигтай өөрчлөлтүүд гарч ирнэ. Роботуудыг харж байна уу. Тэд бол алж байна шүү дээ. Өөрөөр хэлбэл, ШУ техник технологи гэдэг чинь хүн төрөлхтнийг шал ондоо юм руу аваад явчихлаа. Нөгөө талдаа энэ нь зөв хүний гарт очих уу, буруу хүний гарт очих уу гэдэг чинь чухал болж хувирна. Техник технологийн хөгжил нүдэн дээр өөрчлөгдөж байна. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч үүнийг л бодож байх учиртай. Түүнээс биш тэнд хоёр гишүүн хэрэлдсэн, зодолдсоныг сонирхох нь гучдугаар асуудал. Монголын төрд иймэрхүү юм бодоод л сууж байдаг дурак байх ёстой. Үүнийг бид өнөөдөр орхиод байна. Энэ нь бүх зүйлийг өөрчилнө. Улс төрийн намын тухай асуудал чинь гучдугаар асуудал болж хувирна. Би чинь боловсролын салбарт ажилладаг хүн шүү дээ. Дээд сургууль гэхээр гурав, дөрвөн л байшин төсөөлөөд байгаа шүү дээ. Томчууд юу гэж ярьж байна вэ гэхээр, багшийн дээд сургууль цаашид байхгүй болно гэж ярьж байна. Ямар ч утгагүй зүйл болчихсон. Яагаад гэвэл өнөөдөр бид боловсролыг тухайн хүнд, тухайн цаг үе орчинд нь тохируулж болгодог болно гэж хэлж байна. Би залуу байхдаа гайхуулдаг байлаа. Ой санамжаараа. Сүүлдээ тэр надад ямар ч хэрэггүй болчихоод байна шүү дээ. Би хиймэл оюун ухаан руу хүссэн мэдээллээ тухайн цаг мөчид нь авдаг болчихлоо. Лхагваа, та нар цаашаа хэлээрэй. Ийм том зүйлийг хар. Би тээр жил телевизийн ярилцлагад орохдоо "Монгол хүний тархинд хамгийн тохирсон зүйл. Бид газар шороо ухаад байж болно. Гэхдээ бид оюун санааны хувьд өнөө цагтаа тохирчихоод байна. Үүнийхээ ачаар түлхүүлээд явах бололцоотой болно" гэж ярьж байв. Бид шууд дэлхийн шилдгүүдийн эгнээнд ороод явах боломжтой болж байгаа юм. Тиймээс хүндээ хөрөнгө оруулалт хий гэж яриад байгаа нь зүгээр ч нэг хоосон зүйл биш.

-Таны ярьсан зүйлтэй холбогдох сэдэв бол эдийн засаг. Өнөөдөр ААН-үүд нь хаалга барьж буй дүр зурагтай байхад AI бодоод л, технологи бодоод л байх нь хэцүү байна. Нөгөө талдаа эдийн засгийг аль зүгт нь нээж өгөх вэ гэдэг бодлого гаргаж буй төр нь сандал суудлаа булаацалдаад байна. Эдийн засгийн хувьд бид яах вэ. Жишээлбэл, та 2000 оны төсвийг хэдээр баталж байсан бэ?

-Юм хийх гэж байгаа хүмүүст битгий гай бол л доо. Хийгээд яваг л дээ. Чадлынхаа хэрээр өөрийнхөө амьдрал ахуйг аваад, алдаж оноод явна биз. Тэр бололцоог нь олго. Тэгэх юм бол төр удирдаж буй хүмүүсийн толгой өөр зүйлд ажиллах бололцоо гарч ирнэ. Тэгэхгүй бол энд зөвшөөрөл өгөх үү, өгөхгүй юу гэдэг дээр тэнэгрээд байхаар ингээд яваад л байна шүү дээ. Юмыг чинь эрэмбэлж болно шүү дээ. Өнөөдөр бид гадаадын хөрөнгө оруулалт байхгүй байхад яаж хөгжих гээд байгаа юм. Хөрөнгө оруулалтгүйгээр хөгжинө гэж байхгүй шүү дээ. Тэр нь дотоод болон гадаадаас байж болно. Гэтэл Монголбанк нь хөрөнгө оруулалтын нэг эх үүсвэр 10 их наяд төгрөгийг борлуулдаг цаасан дээрээ барьчихаад л суугаад байна. Ямар бодлого бариад байгаа юм. Инфляцтай тэмцэж байна гээд гоё, гоё зүйл ярих л байх л даа. Тэнэг л байхгүй юу. Хөгжлийн шатандаа ямар асуудал шийдэх гээд байна вэ гэдгээ томъёол л доо. Ард иргэд, бизнесээ босгож ирье гэж бодож л байгаа бол мөнгөөр нь гачигдуулж болохгүй шүү дээ.

-Н.Учралд л гэж хэлэхэд, төрийн албаа янзал. Шимэгч нараа зайлуулж, шалга-

-Гэтэл эсрэгээрээ төрийн эдийн засагт оролцож байгаа оролцоог 70 хувь хол давчихсан байна гэж судлаачид хэлээд байгаа. Төсвийн хэмжээг харахаар энэ бол үнэн бодит судалгаа мэт надад санагдаад байгаа. Төсөв дээр та ямар дүгнэлт хийх вэ. Төсвийн зарлагаа 31,32 их наядаар баталж байна шүү дээ?

-Хэдэн гоё тоо байгаа шүү дээ. ДНБ-д эзлэх хувь, улсын төсвийн алдагдлын хувь гэх мэт. Жишээлбэл, гадаадын хөрөнгө оруулалт гэхэд багасчихсан. Сүүлийн таван жилийн хугацаанд бараг таван жилд бараг 60 хувиар буурчихлаа гэсэн үү дээ. Гадаадын хөрөнгө оруулалт байхгүй. Гэхдээ амжиргааны түвшин, элдэв юмнуудаа явуулах хэрэгтэй шүү дээ. Тэгэхээр тэр чинь зээл болчихож байгаа байхгүй юу. Улсын төсөвт эзэлж байгаа зээлийн хэмжээ гэдэг бол өсөөд явчхаж байгаа жишээтэй. Өр зээлийн хэмжээний хамгийн хөгийн зүйл нь тэр үйлчлэх ёстой. Өнөөдөр би чамаас 100 төгрөг авчихаад шууд түүнийгээ өгөх албагүй. Гэхдээ би хүүг нь өгөх ёстой. Хүү нэмэгдэх тусам абсолът дүн чинь томроод л байна шүү дээ. Тэр чинь хаана тавигдах вэ. Төсөв дээр чинь л тавигдаад байна шүү дээ. Энд орлого орж ирж байх ёстой шүү дээ. Тэр орлого байхгүй болчихоод байна шүү дээ. Яагаад гэвэл энэ бодлого чинь түүнийг сүйтгэж хаяад байгаа юм чинь.

-Та 2000 оны төсвийн зарлагаа ямар дүнгээр баталж байсан бэ?

-Намайг Ерөнхий сайд байхад хөрөнгө оруулалтын зардал нь 48 тэрбум төгрөг байсан юм. Танай телевиз түүнийг гаргачихана. Жирийн компани гаргачихаар тийм л эдийн засаг байсан. Жаахан эдийн засаг байсан.

-Таниас би асууя л даа. Хэрэв өнөөдөр та Монгол Улсын Ерөнхий сайдын албан тушаал хашиж байсан бол 30-н хэдэн их наядын данхгар төсөв, төрийн өмчит компаниуд гээд асуудлууд дээр хамгийн түрүүнд ямар шийдэл гаргах байсан бэ. Гаргах ёстой юм бэ?

-Би Н.Учралыг нэг зүйлийг хийгээсэй гэж дотроо бодож байна. Гэхдээ энэ нөхөр хийх нь үү, бүү мэд. Төрийн албаа янзал. Төрийн албан хаагчдаа янзал. Энд чинь шимэгч нар гэвэл хамгийн багадаа 1/3 нь байгаа. Эднийг зайлуул. Шалга. Үнэхээр чадалтай хүмүүсээ ав. Төриийн хар хүмүүсийг үлдээ. Түүнээс биш Н.Учралд таалагддаг ч юм уу, найз нь юм уу. Тэр хүмүүс байж болохгүй. Ажлаа мэддэг, хийдэг хүмүүсээр л төрийн албаа бэхжүүл. Төрийн албыг л цэвэрлэ, цэгцэл. Үүнээс л ажлаа эхэл. Бусад нь бол болно.

-Өмнө бол том төслийг ярьж, ярьж нэг хийдэг эсхүл хийж чаддаггүй байсан. Одоо нэг байтугай 14-өөр нь зарлаад эсвэл нийслэл нь 24-өөр нь зарлаж байна. 2.3 их наядаар Туулын хурдны зам барина гээд зарлаж байв. Манайх шиг эдийн засагтай, импортоос хамааралтай улсад яг юуг хэрэгжүүлж явах ёстой юм бэ. Ийм олон төсөл хэрэгтэй юм уу?

-Ямар төсөл дээр билээ дээ. н.Энхтүвшин ажиллаж байсан юм. Уулзах үед надад "Манайд мега төсөл гэж ямар ч ойлголт байхгүй" гэж хэлж байсан. Тиймээс гай, саад болоод л явчихдаг. Ер нь манай монголд том төсөл хэрэгжүүлж байсан тохиолдол байхгүй. Мөнгө яаж босгодог вэ гэдгийг мэдэхгүй шүү дээ. Оюутолгой дээр ажил хийгдсэн. Гэхдээ наана уу, цаана уу гэхээр зүйлс бий. Мөнгө босгоё гэсэн хүмүүс нь бүгд шоронд явчихаж байгаа байхгүй юу. Шоронд явуулсан хүмүүс нь мөнгө босгох тухай, мега төслийн тухай А ч байхгүй хүмүүс байдаг. Түүнд нь бид баярлаад алга ташиж суусаар өдийг хүрсэн. Өнөөдөр яагаад бизнесүүд хаагдаад байгаа юм бэ. Би үнэнийг хэлэхэд, Туулын хурдны замын төслийг сайн хэлж мэдэхгүй юм. Гэхдээ ТЭЗҮ зэрэг зүйлс байсан байлгүй. Би түрүүн эрэмбэлэх гэж яриад байна шүү дээ. Тэр олон төслүүд дотроо номер 1 нь мөн байсан юм уу, эсвэл өөр төсөл байсан юм уу. Ямартай ч эрэмбэлэх ёстой байсан байх. Сайн үзэх л хэрэгтэй байх. Би зөв ойлгож байгаа бол урьдчилгаа гээд бөөн мөнгө өгсөн байгаа байх. Түүнийгээ яаж буцааж авах юм. Гэрээ байгуулсан хүмүүс чинь гомдол гаргах байлгүй дээ. "Та нар чинь болно бүтнэ гээд өчнөөн юмнуудыг оруулж ирчихээд одоо болохгүй гээд байна" гэх байх. Ийм байхад монголд хөрөнгө оруулах сэдэлтэй хүн байх уу. Өө, за за л гэх байх.

-Та эрэмбэ дарааллын тухай ярьж байна. Ямар нэг ажил хийхэд бүгд л эрэмбэтэй шүү дээ. Эдийн засгийн хувьд ажил гүйцэтгэж байхдаа ямар эрэмбийг барих ёстой байдаг вэ. Бид утаагаа шийдээгүй, цахилгаанаа шийдээгүй байж Богд уулаа нүхлэнэ гээд байж байх нь зөв юм уу. Хаанаасаа эхлэх ёстой юм?

-Чи бид хоёрын л сонгосон хүмүүс шүү дээ. Чи юунд нь гомдоллодог юм. Баяр ёслолын байдалтайгаар сонгосон биз дээ. Зорилго байна. Тэр зорилгыг хангаж чадах бүтэц байх ёстой. Жишээлбэл, ЗГ-ын бүтэц гээд л ярьж байна шүү дээ. Дараагийн дугаарт энэ бүтцийг амилуулаад аваад явах хүн нь хэн бэ гэж. Манайд болохоор эхлээд хүн тавьчихаад байна шүү дээ. Тэгээд хүндээ зориулсан бүтэц, албан тушаал бий болгоод явчихаж байна. Эцсийн дүндээ ПР-дах ажлаа л хийж байна.

-Надад Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвших бодол алга-

-Ирэх сонгуулиуд байна. Та энэ сонгуулиудыг юу гэж харж байна вэ. Ялангуяа 2027 оны сонгууль дээр?

-Мэдэхгүй. Би мөнгөний цар хүрээ эрс нэмэгдэх байх л гэж бодож байна. Улс төрийн намуудын хоорондох элдэв янзын наймаанууд нэлээн явагдах байх. Улс төрийн тоглоомууд өрнөх байх. Ийм л бодол надад төрж байна.

-2027 оны сонгуульд Ардчилсан намд ялах гэрэл гэгээ байна уу?

-Ардчилсан намаас "Бор халзан хонь дэвшүүлсэн ч гарна" гэх бүгдээрээ ойлгоод байна. 2027 байтугай 2028 онд ч ингэнэ гэж ойлгоод байгаа шүү дээ. Буруу байхгүй юу. Ийм амархан зүйл явахгүй. Шал ондоо нөхцөл байдал болчихоод байна. Нийгэм шууд хэлж чадахгүй байгаа боловч түүнийг томъёолоод урж чадаж байгаа улстөрч байхгүй. Нийгэм өөрчлөлт хүсэж байна. Гэхдээ өнгө хувиргасан өөрчлөлт биш. Нэлээн том өөрчлөлт. Тэр хэмжээнд нь хүрсэн улс төрийн нам, улстөрч байж чадаж байна уу, үгүй юу гэдэг л анхаарал татаж байна. Түүнээс биш өөрчлөлтийг гарцаагүй хүсэж байна. Ядарсан, тамирдсан бухимдал мэдрэгдэж байна уу.

-Та иргэд сонголт хийхдээ алддаг гэж байна. Тэгвэл юун дээр анхаарах ёстой юм?

-Ухамсартай сонголт хийн гэдэг чинь хамгийн наад зах нь улс төрийн намуудын нурууг нь харах ёстой биз дээ. Нэр дэвшиж буй хүмүүсийнхээ ноён нурууг харах ёстой биз дээ. Хүн чанарыг нь ч бас. Гол нь мөнгөөр явчихаж болохгүй л гэж хэлээд байгаа юм.

-Ерөнхийлөгчийн сонгууль 2027 онд болно. Таныг энэ сонгуульд хамааралтай хүн гэж би хувьдаа харлаа?

-Надад нэр дэвших бодол үнэхээр алга.

-Та 2017, 2021 оны намын дотоод сунгаанд оролцож байсан?

-Тийм ээ. Р.Амаржаргалыг унагаачихдаг юм. Гэхдээ МАН-ын захиалгаар. МАН-ын зүгээс Р.Амаржаргал гараад ирвэл аюултай, нийгэмд сонгогдох хүн гэж бас байна шүү дээ. Нөгөөдүүлтэй нь харьцуулж байгаа юм. Түүнээс биш Р.Амаржаргал гайхамшигтайдаа биш. Тиймээс Р.Амаржаргалыг нийгэмд гаргаж болохгүй. Алж ч бас болохгүй шүү дээ. Тиймээс үүнийг шийдэж болох ганц арга нь нам дотор нь унагаах. Миеэгийн үед ч миний нэр гарч л байсан. Нам дотор маань унагаагаад л хаячихсан. Дараа нь С.Эрдэнээ гарч ирээд цахим сунгаа гэж байгаад л унагаасан. Ингэж харж байгаад л унагааж байгаа шүү дээ. Тиймээс би ийм зүйлсийг тоохоо больсон.

-Ардчилсан нам чинь хоёр том намын нэг. Ардын намтай хамгийн ойр өрсөлдөөн үзүүлэх нам гэж байгаа. Гэтэл нэг нам нь нэг намынхаа нэр дэвшигчийг унагаагаад байдаг юм уу. Таны хэлсэн томъёоллыг олон хүн хэлж байгаа. Нөгөө нам нь захиалаад түүнийг нь танай нам үнэхээр ухамсартайгаар биелүүлээд байдаг юм уу?

-Нөгөө нам чинь айгаад байна шүү дээ. Энэ янзаараа явбал сүрхий дэлбэрэлт болчихож магадгүй юм байна. Тиймээс худлаа үнэн ч гэсэн зарим зүйл дээр нь буулт хийсэн дүр эсгэх хэрэгтэй юм байна гэдэг байдлаар. Тийм стратегийн бодлого байж болно шүү дээ. Яагаад үгүй гэж. Тэгэх юм бол захиална шүү дээ. Ардчилсан намаас тэрнийг чинь гаргаад ирье гээд.

-Хэд хэдэн хүмүүсийн нэр яригдаад л байна. Та өөрөө өрсөлдөөнд орохгүй гэж байна. Танд боломжтой хувилбар гэж харагдаж байгаа хүн байна уу?

-Нэрийг нь сонсонгуутаа "Энэ дээ" гэж хэлчихээр хүн харагдахгүй л байна. Би сая асуухад би шууд хариулж чадахгүй байна шүү дээ. Гэхдээ 60 чавганц уралдахад нэг нь эрх биш түрүүлэх байлгүй дээ. Нэг хүн гарцаагүй л гарч ирнэ л дээ.

-Танд дахиад зорилго, хүсэл бий бол та өөрөө өрсөлдөх юм уу?

-Би чамд түрүүн зах зухаас нь хэлчихлээ. Стойкуудыг уншдаг уу гэж. Нэр хүнд, албан тушаал, алдар цол, магтаал гэдэг нь надад бол үеэ өнгөрөөчихсөн зүйл. Манай монголчуудын ганц сайн хийж чаддаг зүйл бол хүнийг нэг сайхан оршуулж л чадаж байгаа шүү дээ. Өөр юу ч хийж чадахгүй. Гэхдээ яах вэ. Би зүгээр суухгүй. Чадлынхаа хэрээр оролцоотой байж, дэмжих хүн байвал дэмжээд явна. Танай, манай л гэхгүй.

-Ардчиллын талаар ганц асуулт асуугаад нэвтрүүлгээ дуусгая гэж бодож байна. Энэ хавар иргэдийн анхаарлыг хамгийн их татсан талцуулсан сэдэв бол Туулын хурдны зам төсөл байлаа. Энэ төслийн үйл явц дээр нэг сонин зүйл боллоо. Нийслэлийн намын дарга нь намын гишүүдээ жагсаагаад иргэд рүүгээ явж очлоо. Нэг жилийн өмнө Ерөнхий сайдаа хамгаалах гээд нийслэлийн намынхан талбай дээр гарч ирээд жагсаж байсан. Ийм зүйл байж болох юм уу?

-Байж болдог болчихсон юм биш үү. Ялзрал. Солиорол. Цаана байгаа эрх ашиг нь хамаг нүдийг нь таглачихсан байж байна. Бүр юу ч харах чадваргүй болгоод түүндээ хөтлөгдөөд яваад байна. Уг нь төрийн алба хашиж байгаа хүн чинь төр л гэж бодох ёстой. Монголын төр шүү, Монгол Улс шүү, яавал Монгол Улс маань урагш хөгжих вэ гэж бодоод сууж байх ёстой. Монголчууд хөгжих хэрэгтэй шүү дээ. Боломжтой. Түүнийг л төрийн түшээд чинь бодож байх ёстой биз дээ.Түүнийг л шаард. Иргэн хүн өөрийнхөө төлөө дуугарч байх ёстой.

Ярилцсанд баярлалаа