-Парламент ээлжит бус чуулганаа өчигдөр эхлүүлж, ЗГ-аас өргөн барьсан 2026 оны төсвийн тодотголыг хэлэлцэж эхлээд байна. Төр бүсээ чангалж, 1.4 их наядын хэмнэнэ гэх "хаяг"-тайгаар орж ирсэн энэ удаагийн тодотголын эргэн тойронд эдийн засгийн агуулгаар олон санал шүүмж хөвөрч буй. Тэгвэл бид мэргэжлийн хараат бус байгууллага болох Төсвийн тогтвортой байдлын зөвлөлийн 2026 оны тодотголд өгсөн дүгнэлтээс хүргэж байна-

-Төсвийн тодотгол нь бодлогын зөв хувилбар биш боловч өнөөгийн хүндрэлийг даван гарахыг ХИЧЭЭСЭН ХУВИЛБАР-

Юун түрүүнд төсөвт тодотгол хийх шаардлага үүссэн үү, нийгэм эдийн засгийн сорилтыг даван гарах зөв шийдэл мөн үү гэдэгт ТТБЗ ямар дүгнэлт өгснийг харъя.

ЗГ-ын зүгээс 2026 оны төсвийн тодотголыг иргэдийн орлогыг хамгаалах болон стратегийн бүтээгдэхүүн, нефть, эрчим хүчний хангамж найдвартай хангахад чиглүүлж буй. Тэгвэл ТТБЗ-ийн зүгээс "Төсвийн тодотголын төслийг бодлогын хамгийн зөв хувилбар биш боловч өнөөгийн үүсээд байгаа хүндрэлийг даван гарахыг хичээсэн хувилбар гэж үзэж байна. Гэхдээ энэ нь голлох бүтээгдэхүүний нийлүүлэлт, үнийг тогтворжуулах бодлого амжилттай хэрэгжиж байж бодитойгоор иргэдийг хамгаалсан бодлого болох боломжтой бөгөөд эсрэг тохиолдолд сөргөөр нөлөөлж болох юм" гэж дүгнэлтдээ дурджээ.

-Цалингийн зардалд 697 тэрбум төгрөг зарцуулахаар байгаа нь инфляцыг улам хөөрөгдөхөд хүргэж болзошгүй-

Төсвийн тодотголоор урсгал зардлыг 1,152.0 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдүүлэх санал боловсруулсны дийлэнх буюу 697 тэрбум төгрөг цалингийн зардалд зарцуулагдахаар байгаа юм. Гэвч энэ нь одоогийн өндөр инфляцыг улам хөөрөгдөх сөрөг үр дүнд хүргэх магадлал өндөр байгааг анхаарахыг зөвлөжээ. Иймд бодлогын алдааг давтахгүй байх шаардлагатай байна гэж дүгнэлтэд тусжээ.

Түүнчлэн төсвийн тодотголоор 1.4 их наядын зардлын таналт хийж, үүнийг цалин, тэтгэвэр, эрчим хүч, боловсрол, стратегийн нөөц бүрдүүлэх арга хэмжээнд хуваарилахаар төлөвлөсөн. Энэ хэмнэлтийн 52.6 хувь нийслэлийн бондын эх үүсвэр юм. Мөн зарим хөрөнгө оруулалтын зардлыг хэмнэж, урсгал зардлыг нэмэгдүүлж буй. Тэгвэл энэ нь төсвийн бодлогын орон зайг улам хумих, хөрөнгө оруулалтыг шахах нөхцөл бүрдүүлж байгааг сануулжээ.

Иймд Цалин тэтгэвэр нэмэх асуудлыг эдийн засгийн бодит өсөлт, бүтээмж, салбарын үр дүнтэй уялдуулах шаардлагатай гэжээ.

-Төр эдийн засаг дахь бүх нөөцийг өөртөө татаж, хувийн хэвшлийнхэнд ажиллах хүчний хомсдол үүсгэж, улмаар "Голланд өвчин" гүнзгийрэх эрсдэлийг үүсгэж байна-

Төр түүний оролцоо сүүлийн жилүүдэд хэт тэлж буйгаас хувийн хэвшлээ эргээд татаж унагааж буй талаар санал шүүмж ихээр хөврөх болсон. Тэгвэл ТТБЗ-өөс төр зардлаа хумих шаардлагатайг сануулсан байх аж.

Энэ талаар дүгнэлтэд "Төр хэтэрхий том урсгал зардалтай байгаа нь эдийн засаг дахь бүх нөөцийг (мөнгө, ажиллах хүч) өөртөө татаж, тогтвортой, өндөр цалинтай төрийн алба руу шилжих хөдөлгөөнийг ихэсгэж, эдийн засгийг авч явдаг хувийн хэвшлийнхэнд ажиллах хүчний хомсдол үүсэж, зээлийн олдоц муудан уул уурхайн салбараас хамааралтай “голланд өвчин” гүнзгийрч, бусад баялаг бүтээгч салбарууд нурах зэрэг эрсдэл үүсгэж байгааг үргэлжлүүлж болохгүй гэж үзэж байна" гэж тусгасан байна.

-Цалин, тэтгэвэр, "татаас" зэрэг нь ирэх жилүүдийн төсвийн зарлагын ачааллыг улам нэмэгдүүлэх болно-

Төсвийн тодотголоор 1.4 их наядын зардлын таналт хийж үүнийгээ цалин, тэтгэвэр, эрчим хүч, боловсрол, стратегийн нөөц бүрдүүлэх арга хэмжээнүүдэд хуваарилна гэж ЗГ мэдэгдсэн. Тодруулбал, зардлын бүтцээс харахад боловсролын салбарын цалингийн санг нөхөж, эрүүл мэнд, төрийн үйлчилгээний албан хаагчдын цалингийн зардалд 60.0 орчим хувь, суурь тэтгэвэртэй холбоотойгоор 14.0 хувь, стратегийн хүнс, шатахууны нөөцөд 10 хувийг зарцуулахаар төлөвлөсөн.

Гэвч энэ арга хэмжээ ирэх жилүүдийн төсвийн зарлагын ачааллыг улам нэмэгдүүлэх болно гэдгийг дүгнэлтэд тусгажээ. Иймд тулгамдсан асуудлыг шийдвэрлэхийг зорьж байгаа ч дунд урт хугацааны нөлөөллийг сайн тооцож аливаа бодлогыг хэрэгжүүлэх шаардлагатайг сануулжээ.

-Төсвөөр тулгамдсан бүх асуудлыг шийдэх гэж оролдох, төрийн оролцоог нэмэгдүүлэх бодлогын алдаа хэвээр үргэлжилсээр байна-

Гадаад дотоод орчны нөлөөлөлд өртөмтгий эмзэг эдийн засгийн бүтэцтэй болсон нь олон жилийн улбаатай. Гэвч үүнийг дан ганц төсвийн бодлогоор шийдвэрлэх боломжгүй гэдгийг ойлгож өөрчлөх нь зүйтэй гэдгийг ТТБЗ дүгнэлтдээ дурджээ. Харин хувийн хэвшил суурьтай эдийн засаг бий болгох, хувийн хэвшлийг бодитой дэмжих, эдийн засаг дахь оролцоог нэмэгдүүлэхэд анхаарах нь эдийн засаг нийгмийн суурь асуудлыг шийдвэрлэх гарц болохыг сануулсан байна.

-Төсвийн орлогын эмзэг байдал, тасалдах эрсдэл улам нэмэгдэж байна-

Эдийн засгийн өсөлт харьцангуй өндөр байгаа ч татварын орлого буурч буйг анхаарах шаардлагатай байгааг дурджээ. Татварын орлогын бууралтыг татварын бус орлогоор нөхөх хувилбар нь төсвийн орлого бүрдүүлэлтийг улам эмзэг болгох эрсдэлтэй. Учир нь, төрийн болон орон нутгийн өмчит ААН-үүдийн ногдол ашиг нь голчлон уул уурхайн салбараас хамаарах тул орлого бүрдүүлэхэд учрах эрсдэл нэмэгдэх нь тодорхой. Энэ утгаараа төсвийн орлогын эмзэг байдал, тасалдах эрсдэл байгааг дурджээ.

-Өрөөр алдагдал, урсгал зардлыг санхүүжүүлэх нь буруу жишиг-

Засгийн газрын өрийн бүтэц, хэмжээ, ашиглалтын үр нөлөөг тодорхойлох бодит шаардлага бий болсон байгааг ТТБЗ дүгнэлтдээ дурджээ.

Энэ талаар "Хэдийгээр ДНБ-д эзлэх өрийн хэмжээ хуулийн хязгаарт багтаж байгаа боловч өр хурдтай нэмэгдэх магадлалтай нь төсвийн тодотголын төслөөс харагдаж байна. Мөн өрөөр алдагдал, урсгал зардлыг санхүүжүүлэх арга барил нь буруу жишиг хэмээн үзэж байгаагаа дурдах нь зүйтэй. Иймд одоо хүртэл бий болсон өрийн шалтгаан, зарцуулалт үр нөлөөг судалж тодорхойлох, цаашид өрийг бий болгохдоо бүтэц, зориулалт, үр нөлөөг тооцож байх нь чухал" гэв.