Баян-Өлгий аймагт Казахстаны консул байгуулахтай холбогдуулан, нийгмийн сүлжээнд иргэд маргаан өрнүүлж буй. Нэг хэсэг нь дэмжиж, нөгөө хэсэг нь эсэргүүцэж буй. Тэгвэл УИХ-ын гишүүн П.Наранбаяр энэ талаар байр сууриа илэрхийлэхдээ “Казахууд Монгол Улсын өвөрмөц соёлын нэг хэсгийг бүтээн, баруун хязгаарыг батлан сахих үйл хэрэгт зүтгэж ирсэн. Монголчуудын эртнээс уламжилж ирсэн шувуулахуйн соёлыг казах түмэн хамгийн сайн хадгалан үлдэж өнөөгийн үед авчирсан юм” гэдгийг онцолжээ. Тэрбээр өөрийн цахим сүлжээнд ийн бичсэн байна.

Баян-Өлгий аймагт Казахстаны консулын газар нээх асуудлыг тойрон монгол, казахаар талцсан хагарал явж буйд үнэхээр харамсаж байна. 1911 онд Богд хаант Монгол Улс байгуулагдсаны дараа Хятад улсын дотоод самуун, Оросын эзэнт гүрний хавчлагад өртсөн казахууд Монголын харьяанд орохоо илэрхийлэн өргөх бичиг барьж, эдүгээгийн Баян-Өлгий аймагт орж ирсэн түүхтэй. Тэр цагаас хойш казахууд Монгол Улсын өвөрмөц соёлын нэг хэсгийг бүтээн, баруун хязгаарыг батлан сахих үйл хэрэгт зүтгэж ирсэн юм.

Адилхан эсгий гэрт сууж, мал аж ахуй эрхлэн, кумыс буюу айргаа уун байгальтайгаа ойр зэрэгцэн оршиж, дөрвөн цагийн улиралд нүүдэллэн амьдардаг казах түмэн эсгий туургатны соёлын нэг бүрэлдэхүүн билээ. Монгол, казах хоёр хэл Алтай язгуурын хэлд хамаардаг. Үгийн сан, бүтэц, дүрэмд нь төстэй зүйл их. Монголчуудын эртнээс уламжилж ирсэн шувуулахуйн соёлыг казах түмэн хамгийн сайн хадгалан үлдэж өнөөгийн үед авчирсан юм.

Халх голын дайнд Японы цэргүүд хүч түрэмгийлэн орж ирэхэд сөрж зогссон зоригт хөвгүүдийн баатарлаг түүхийн дотор Экей баатрын эрэлхэг түүхийг бид мартах учиргүй. Цэргийн бага дарга Экей ширүүн тулалдаанд хэвлийдээ шархдаж, гэдэс нь ил цувсан ч өөрөө эргүүлэн чихэж оруулаад даруй боож, “Урагшаа” гээд дайсны эсрэг дахин довтолсоноор олон цэргүүдээ зоригжуулж, Японы давшилтыг зогсоон бут цохиход ихээхэн үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Экей тулалдааны талбарт тамир алдан унаж, амьсгал тасарсан ч түүний эх орондоо өргөсөн алтан амийг эдүгээ ч дурсан, алдарт “Ханан хөшөө”-г Халх голд босгожээ. Ханан хөшөөнөөс дотогш дайсны хөл гишгээгүй юм. Би 2011 онд Халх голоор хүүгээ дагуулан аялж явахдаа энэхүү Ханан хөшөөг үзэж, Экей баатрын тухай хилийн заставынхан хүүрнэн ярихыг сонссон билээ.

Бид нэг эх оронтой. Бид бүгдээрээ эх орондоо хайртай гэжээ.