СУРВАЛЖИЛГА: Хар зурагт, радио, 60 мөнгөний гөөхийтэй 1970-аад оноор аялсан нь

Хуучны радио, хар зурагт, индүү, толь, сав суулгаас эхлээд Монгол хүн сансарт ниссэн түүх хүртэл. Монголын Үндэсний музейн “Үдшийн музей – Социализмаар аялцгаая” үзэсгэлэн БНМАУ-ын 1950–1990 оны амьдрал, хөдөлмөр, бүтээн байгуулалт, ахуй соёлыг эргэн харах боломж олгожээ.

Музейн танхимд хүмүүс үзмэр бүрийн өмнө саатан зогсоно. Нэг нь хуучны эд зүйлийг хараад өөрийн эрхгүй инээмсэглэж, нөгөө нь тайлбарыг нь уншин, ямар зориулалтаар хэрэглэдэг байсныг сонирхоно. Залуус гар утсаараа зураг авч, ахмад настнууд танил зүйлээ хараад өнгөрсөн үеэ эргэн санах мэт ажиглана.

Энд зөвхөн улс төрийн тогтолцоо, үйлдвэрийн түүх, бүтээн байгуулалтын тухай өгүүлж байсангүй. Айлын өрөөнд байсан радио, хар зурагт, хувцас индүүдэх индүү, хананд өлгөдөг толь, гал тогооны сав суулга, тухайн үед хэрэглэж байсан угаалгын машин, зүү тариур гээд хүмүүсийн өдөр тутмын амьдралд хэрэглэгдэж байсан эд зүйлс ч нэгэн цаг үеийг илэрхийлнэ. Харин Монгол хүн сансарт ниссэн түүх нь тухайн үеийн шинжлэх ухаан, техник технологийн хөгжил, үндэсний бахархлыг сануулна.

Гэхдээ үзэгчдийн сонирхлыг татах зүйл нь зөвхөн томоохон түүхэн үйл явдал биш. Харин тэр цаг үед хүмүүс хэрхэн амьдарч, юу хэрэглэж, юуг хүсэж мөрөөдөж байсныг мэдэх боломж юм.

-Радио, хар зурагттай айл-

Өнөөдөр бид хүссэн дуугаа утсаараа сонсож, мэдээгээ цахимаар уншиж, дуртай нэвтрүүлгээ хүссэн үедээ үздэг. Харин хэдэн арван жилийн өмнө радио, телевиз хүмүүсийн мэдээлэл авах, чөлөөт цагаа өнгөрүүлэх чухал хэрэгсэл байв.

Радиогоор мэдээ сонсож, хөгжимт нэвтрүүлэг хүлээн авч, хар зурагтаар тухайн үеийн нэвтрүүлэг үзнэ. Гэр бүлийнхэн нэг өрөөнд цуглан телевиз үзэх нь өнөөдрийн хүн бүр тус тусын дэлгэц ширтдэг амьдралаас өөр дүр зураг байжээ.

Хуучны радио, хар зурагт гэдэг өнөөдрийн залууст өнгөрсөн үеийн технологийн нэг жишээ мэт харагдаж болох ч тухайн цаг үедээ айл өрхийн амьдралын нэг хэсэг байсан юм.

Үзэсгэлэнг сонирхож явсан залуу үзэгч Ц.Хонгор хүүгийн хувьд ийм эд зүйлс тухайн үеийн хүмүүсийн амьдралыг төсөөлөхөд тусална. “Тэр үед хүүхдүүд чөлөөт цагаа хэрхэн өнгөрүүлдэг байсан, айлууд ямар нэвтрүүлэг үздэг байсан, мэдээллийг хаанаас авдаг байсан бол” гэсэн асуулт залуу үзэгчдийн сонирхлыг татах аж.

Толь, индүү, сав суулга хүртэл түүх өгүүлнэ

Хуучны ахуйн хэрэглээний эд зүйлсийг харахад тухайн үеийн хүмүүсийн өдөр тутмын амьдралын тухай олон асуулт ургана.

Индүүгээр хувцсаа индүүднэ. Толиор гадагшаа гарахын өмнө үс, хувцсаа янзална. Сав суулгаар хоол хүнсээ бэлтгэж, гэр орныхоо ажлыг амжуулна. Эдгээр нь ямар ч нийгэмд өдөр тутмын хэрэгцээ боловч эд зүйлсийн хийц, ашиглах арга, үнэ, олдоц цаг хугацааны явцад өөрчлөгддөг.

Өнөөдөр цахилгаан индүү, үс хатаагч, олон төрлийн гал тогооны хэрэгсэл, гэр ахуйн цахилгаан бараа өргөн сонголттой болсон. Харин өмнөх үеийн хүмүүс ямар загварын эд зүйл хэрэглэж, хаанаас худалдан авч, хэр удаан ашигладаг байсныг мэдэх нь тухайн үеийн хэрэглээний соёлыг ойлгоход тусална.

Нэг эд зүйл олон жилийн турш айлын хэрэглээнд байж, гэр бүлийн хэд хэдэн үе дамжин хэрэглэгддэг байсан байж болно. Тиймээс хуучны эд зүйлсийг зөвхөн загвар, хийцээр нь бус, хүмүүсийн амьдралд ямар үүрэг гүйцэтгэж байснаар нь харах хэрэгтэй.

Монгол хүн сансарт ниссэн түүх

Үзэсгэлэнгийн онцлох түүхүүдийн нэг нь Монгол хүн сансарт ниссэн үйл явдал юм. Монгол Улсын баатар, сансрын нисгэгч Ж.Гүррагчаа 1981 оны гуравдугаар сарын 22-нд Зөвлөлтийн сансрын нисгэгч В.А.Жанибековын хамт “Союз-39” хөлгөөр сансарт ниссэн билээ. Тэрбээр сансарт ниссэн Монголын анхны хүн төдийгүй Ази тивийн хоёр дахь сансрын нисгэгч болсон юм.

Тухайн үед монгол хүн сансарт ниссэн нь улсын хэмжээнд анхаарал татсан томоохон үйл явдал байв. Хүмүүс сонин хэвлэлээс мэдээг нь уншиж, радио, телевизээр мэдээллийг хүлээн авч байлаа. Өнөөдрийн залуусын хувьд сансрын нислэг түүхийн ном, бичлэгээс мэддэг үйл явдал бол тухайн цаг үед амьдарч байсан хүмүүсийн хувьд дурсамж болон үлджээ.

Нэгэн үеийн хүмүүсийн хувьд Монгол хүн сансарт ниссэн нь шинжлэх ухаан, техник технологийн хөгжилтэй холбогдохоос гадна үндэсний бахархлын илэрхийлэл байв. Харин өнөөдөр энэ түүхийг эргэн харахдаа тухайн үеийн Монголын шинжлэх ухааны хөгжил, Зөвлөлт Холбоот Улстай тогтоосон хамтын ажиллагаа, сансрын судалгаанд оролцсон үйл явцыг хамтад нь ойлгох боломжтой.

Радио, хар зурагтаар мэдээлэл авдаг байсан цаг үеэс өнөөдрийн цахим ертөнц хүртэлх өөрчлөлтийг бодоход хэдхэн арван жилийн дотор хүмүүсийн амьдрал хэрхэн хувьссаныг анзаарахгүй өнгөрөхийн аргагүй. Гэхдээ техник технологи өөрчлөгдсөн ч түүхэн үйл явдлыг сонсож, хүлээн авч, дурсамж болгон хадгалдаг хүний амьдралын хэв маяг өөрийн гэсэн үргэлжлэлтэй.

-60 мөнгөний гөөхий, нэг төгрөгийн дэвсгэрт-

Үзэсгэлэнгийн нээлтийн үеэр тухайн цаг үеийн хүнсний бүтээгдэхүүн, идээ ундааг зочдод санал болгожээ. 60 мөнгөний гөөхий, боорцог, танзуур, маюур, квас ундаа, үхрийн мах, өргөст хэмхийн зууш зэрэг нь тухайн үеийн хүнсний хэрэглээг сануулсан байна. Зочид эдгээрийг нэг төгрөгийн бэлгэдлийн дэвсгэртээр худалдан авах боломжтой байв.

Харин өнгөрсөн үеийн барааны үнийг мэдэхийн тулд хүнсний бүтээгдэхүүнээр хязгаарлах боломжгүй. Хувцас, гэр ахуйн хэрэгсэл, радио, телевиз зэрэг бараа тухайн үед хэдэн төгрөгийн үнэтэй байсан, хүмүүсийн цалинтай харьцуулахад хэр хэмжээний зардал болж байсныг хамтад нь харах шаардлагатай.

Олон улсын валютын сангийн түүхэн үнийн хүснэгтэд 1970 онд нэг литр сүү 1 төгрөг 30 мөнгө, нэг килограмм мах 6 төгрөг 20 мөнгө, нэг пальто 111 төгрөг 80 мөнгө байсныг тэмдэглэжээ. 1980 онд нэг литр сүү 1 төгрөг 39 мөнгө, нэг килограмм мах 5 төгрөг 90 мөнгө, нэг пальто 119 төгрөг 7 мөнгөний үнэтэй байжээ.

-Өвөө, эмээгийнхээ амьдарч байсан цаг үеийг сонирхсон залуус-

Үзэсгэлэнг үзэхээр ирсэн залуу үзэгч Б.Хулан тухайн үеийн амьдралыг өвөө, эмээгийнхээ ярианаас сонсож өссөнөө ярив.

“1970 онд байсан бол нэхмэлийн үйлдвэрт оёдолчин хийж байх байсан байх. Эмээ, өвөө маань ямар нийгэмд, ямар орчинд амьдарч байсныг харахаар ирлээ” гэж тэр хэлжээ.

Түүний хувьд үзэсгэлэн бол хуучны эд зүйлс хараад өнгөрөх аялал биш. Өөрийн биеэр туулж үзээгүй цаг үеийг төсөөлж, өмнөх үеийн хүмүүс ямар ажил хөдөлмөр эрхэлж, хэрхэн амьдарч байсныг мэдэх боломж юм.

Залуусын хувьд социализмын үеийг сонирхох шалтгаан өөр өөр байж болно. Зарим нь тухайн үеийн хувцас загвар, хөгжим, ахуйн хэрэглээг сонирхоно. Нөгөө хэсэг нь үйлдвэржилт, боловсрол, ажил хөдөлмөр, нийгмийн харилцааны талаар илүү ихийг мэдэхийг хүснэ. Харин заримынх нь хувьд гэр бүлийнхээ ахмад үеийн амьдралыг ойлгох нь гол зорилго нь байна.

Өмнөх үеийн амьдралыг мэдэхийн тулд зөвхөн хуучны эд зүйлс харах хангалтгүй. Тэдгээрийг хэрэглэж байсан хүмүүсийн дурсамж, тухайн үеийн бодит үнэ, цалин орлого, барааны олдоц, ажил хөдөлмөрийн нөхцөлийг хамтад нь судлах шаардлагатай. Ингэж байж түүхийн үзэсгэлэн өдөр тутмын амьдралтай холбогдоно.

-Нэг цаг үе, олон өөр дурсамж-

Социализмын үеийг өөрийн биеэр туулсан хүмүүсийн дурсамж бүгд адилхан байх албагүй. Нэг хүнд ажил хөдөлмөр, гэр бүл, залуу насны дурсамж тод үлдсэн байж болно. Харин өөр нэгэнд тухайн үеийн барааны олдоц, амьдралын хязгаарлалт, сонголтын боломжтой холбоотой дурсамж илүү хүчтэй санагдаж мэднэ.

Тиймээс социализмын үеийн тухай яриаг зөвхөн сайхан дурсамж эсвэл зөвхөн сөрөг үнэлгээгээр хязгаарлах боломжгүй. Бүтээн байгуулалт, үйлдвэрлэл, боловсрол, шинжлэх ухааны хөгжилтэй зэрэгцэн хүмүүсийн өдөр тутмын амьдрал, хэрэглээ, боломж, хязгаарлалтыг хамтад нь авч үзэх нь чухал.

С.Долгордулам: Бидний залуу нас ийм л цаг үед өнгөрсөн

62 настай С.Долгордулам эмээ үзэсгэлэнг үзэхээр иржээ. Тэрээр танхимаар явахдаа өөрийнхөө залуу нас, ажил хөдөлмөр, тухайн үеийн хүмүүсийн амьдралын талаар эргэцүүлэн бодож буйгаа ярив.

“Хүүхдүүд маань одоо бидний залуу насыг төсөөлөхөд хэцүү байх. Одоогийнх шиг гар утас бариад, хүссэн мэдээллээ шууд олж үздэг үе байгаагүй шүү дээ. Хүмүүс ажилдаа явна, хүүхдүүд сургуульдаа явна, гэр орноо авч явна. Амьдралын хэмнэл өөр байсан. Гэхдээ тэр үеийг дандаа сайхан байсан гэж хэлж болохгүй. Хүмүүсийн амьдралд баярлах зүйл ч байсан, хэцүү зүйл ч байсан.

Ийм үзэсгэлэн үзэхээр залуу нас санаанд ордог юм байна. Зарим зүйлийг хараад өөрийн эрхгүй инээмсэглэнэ. Заримыг нь хараад тэр үед хүмүүс яаж амьдарч, юу бодож, ирээдүйгээ хэрхэн төсөөлдөг байсныг эргэн санана. Бидний туулсан амьдралыг хүүхэд, залуус маань мэдэж байгаасай гэж боддог. Өмнөх үеэ мэдэхгүйгээр өнөөдрийн амьдралаа бүрэн ойлгоход хэцүү шүү дээ” хэмээн ярилаа.

Радио, хар зурагт, толь, индүү, сав суулга, тухайн үеийн хүнсний бүтээгдэхүүн, Монгол хүн сансарт ниссэн түүх гээд энэ бүхэн нэг цаг үеийн өөр өөр дүр зураг юм. Түүх гэдэг томоохон үйл явдал, улс төрийн өөрчлөлт биш ажээ. Тэр цаг үед амьдарч байсан хүмүүсийн өдөр тутмын хэрэглээ, гэр бүлийн амьдрал, хөдөлмөр, шинжлэх ухааны ололт, хүсэл мөрөөдөл ч түүхийн нэг хэсэг юм.