«Rio Tinto»-той байгуулсан шинэ гэрээ: Монгол Улс бие даасан байдалд ойртсон уу
Улаанбаатарт шатахууны хямрал болон олон нийтийн сонсголын талаар хэлэлцэж байх хооронд Монголын эдийн засгийг ирэх хэдэн арван жилд тодорхойлох нэгэн үйл явдал сүүдэрт үлдлээ. Ерөнхий сайд Н.Учрал «Rio Tinto»-гийн тэргүүнтэй уулзсаны дараа «Оюу Толгой» уурхайн гэрээний нөхцөлийг зөөлрүүлсэн тухай зарлав. Гэвч гол шаардлага болох 2030 он гэхэд уурхайн удирдлагыг Монголд шилжүүлэх асуудал гэрээнээс алга болжээ. 2010 оноос хойш «Rio Tinto» Монголд татвар, төлбөр хэлбэрээр ердөө 6.3 тэрбум ам.доллар төлсөн. Компанийн зөвхөн 2025 оны орлого 57.6 тэрбум ам.доллар, цэвэр ашиг нь 10 орчим тэрбум ам.доллар байв. Өөрөөр хэлбэл, «Rio Tinto»-гийн жилийн орлого Монголын 15 жилийн турш төслөөс авсан бүх орлогоос бараг арав дахин их юм. Гэсэн хэдий ч ийм эргэлттэй компани Монголоос аль болох их ашиг хүртэхийг эрмэлзсээр, ашгаа манай ард түмэнтэй хуваалцахыг хүсэхгүй байна.
2026 оны намрын эхэн Монголд олон улс төрийн үйл явдлаар тэмдэглэгдсэн. Ард түмэн шатахууны хямрал хурцдаж байгаад сэтгэл дундуур байгаагаа илэрхийлж, Улсын Их Хуралд томоохон хэмжээний олон нийтийн сонсгол болов. Гэвч эдгээр үйл явдал монголчуудын анхаарлыг хамгийн чухал зүйлээс сатааруулсан: Монголын Засгийн газар буулт хийж, улсынхаа баялгийн тусгаар тогтнолыг хамгаалж чадсангүй. «Rio Tinto»-той байгуулсан шинэ гэрээгээр «Оюу Толгой» уурхай англичуудын гарт үлдлээ.
Сүүлийн арван жилийн турш Монголын нийгэмд «Оюу Толгой» зэсийн уурхайд төрийн хяналтыг бэхжүүлэх тодорхой эрэлт хэрэгцээ илэрхийлэгдэж ирсэн. Шинэ, илүү шударга гэрээ Монголын төсөвт нэмэлт хөрөнгө татаж, иргэдийн маань сайн сайхан байдлыг дээшлүүлэх боломжтой байсан.
Тэгээд 2026 оны 9-р сард монголчуудын хүсэлтийг сонссон мэт санагдсан. Ерөнхий сайд Н.Учрал 2015 оны Дубайн гэрээний нөхцөлийг эргэн харах зорилгоор «Rio Tinto» компанийн тэргүүн Саймон Тротттой уулзсан. Шинэ гэрээгээр үнэхээр тодорхой үр дүнд хүрсэн: зээлийн хүүг 4 хувь хүртэл бууруулж, уурхайн удирдлагын төлбөрийн хэмжээг танаж, давхардсан төлбөрүүдийг хассан.
Гэвч гол асуудал эцэслэн шийдэгдээгүй. 2030 оноос бие даан удирдах шаардлага нь хэлэлцээний гол зорилго гэж яригдаж байсан. Энэ нь маргааны мөн чанарт цэг тавьж болох байсан: уурхайг хэн удирдах вэ — уурхай нутаг дэвсгэрт нь байрладаг улс уу, эсвэл гадаадын хөрөнгө оруулагч уу.
Гэвч гэрээний үр дүнд 2030 оноос бие даан удирдах тухай заалт нийтлэгдээгүй. Ийм чухал сэдэв олон нийтийн анхаарлаас зүгээр л алга болох учиргүй. Засгийн газар улсын доторх зэсийн гол хөрөнгийг удирдах шаардлагаасаа ямар шалтгаанаар татгалзсанаа тайлбарлах ёстой. Уурхай ирэх олон жил «Rio Tinto»-гийн хяналтад үлдэх тул Засгийн газар яагаад иргэдийнхээ ашиг сонирхлыг хамгаалж чадсангүй вэ гэдгийг ард түмэн мэдэх эрхтэй.
Учир нь аж ахуйн нэгжийг удирдаж буй тал л худалдан авалтыг хэрхэн зохион байгуулах, ямар гүйцэтгэгч татах, хэдэн орон нутгийн иргэн ямар нөхцөлөөр ажилд орохыг шийдэх эрхтэй. Түүнчлэн бие даан удирдах нь санхүүгийн мэдээлэлд нэвтрэх боломжийг нээдэг. Үүнгүйгээр хөрөнгө оруулагчид ногдол ашгийн хэмжээг санаатайгаар бууруулж болзошгүй. Мөн олон нийтийн сэтгэл түгшил намжиж, бүтээлч яриа хэлэлцээнээс уурхайн маань «ердийн» байдал — гадаадынхан мөнгө олж, Монгол амлалт авдаг байдал руу шилжмэгц давхар төлбөрүүд дахин эргэн ирж болзошгүй.
Гэрээний бусад тал ч эргэлзээ төрүүлж байна. 2027 оноос эхлэн төлөхөөр төлөвлөсөн ногдол ашгийн төлбөрийн ямар ч баталгаа байхгүй, мөн энэхүү тохиролцоог хэрэгжүүлэх хариуцлагатай албан тушаалтныг томилоогүй. «Rio Tinto»-гийн зүгээс зөрчил гаргаж байсан жишээ аль хэдийн бий гэдгийг сануулъя. Тухайлбал, давхардсан төлбөрийн баримтыг хүлээн зөвшөөрсөн, мөн компани байгаль орчинд учруулсан хохирлын нөхөн төлбөрийг 15 жил төлөөгүй. Иймээс зөрчил давтагдах эрсдэл өндөр хэвээр байна. Шинэ гэрээ гол нөхцөлийг өөрчилсөнгүй: уурхай гадаадын хөрөнгө оруулагчийн ашиг сонирхолд үйлчилсээр байна. Үүний гол нотолгоо нь компанийн өөрийнх нь хандлага юм. Монголд гэрээ байгуулснаас хойш хоёр долоо хоног ч болоогүй байхад буюу 9-р сарын 24-нд «Rio Tinto» хувьцаа эзэмшигчдэдээ 3.4 тэрбум ам.долларын ногдол ашиг төлсөн. Өөрийн хувьцаа эзэмшигчид болон бизнесийн түншүүддээ хандах хандлага яагаад ийм эрс ялгаатай байна вэ гэсэн асуулт гарч ирж байна.
Онцгой анхаарал хандуулах ёстой бас нэгэн түүх бий. Энэ нь хэвлэлээр бараг гардаггүй ч гүн гүнзгий үндэстэй. Энэ бол Канадын «Entrée Resources» компанийн эзэмшдэг Шивээ Толгой, Жавхлант ордуудыг ашиглах лицензийн асуудал юм. Мэдээллээр манай сайд нар олон нийтэд мэдэгдэлгүйгээр эдгээр лицензийг «Оюу Толгой» компанид худалдах талаар тохиролцохыг оролдож байжээ. Ногдол ашгийн хэлэлцээ сунжирч буй нь энэ хэлцэлтэй холбоотой биш үү гэсэн асуулт гарч ирж байна. Манай эдийн засгийн ирээдүйн тухай гэрээ барууны компаниудын хоорондын өрсөлдөөнөөс, тэр тусмаа манай албан тушаалтнуудын ил тод бус тохиролцооноос хамаарах ёсгүй.
Тиймээс «Rio Tinto» Монголын талтай хамтран дараах зүйлсийг тодруулбал зохистой: хэлэлцээг хэний ашиг сонирхлын үүднээс явуулж байна вэ, бие даан удирдах асуудлыг хэлэлцсээр байгаа юу, ийм шилжилтийн хуваарь бий юу, аль хэдийн тохиролцсон гэрээний хэрэгжилтийг хэн хариуцах вэ. Бүрэн дүр зураг байхгүй байгаа нь одоогийн тохиролцоонд итгэх итгэлийг бий болгохгүй байна.
Бид тусгаар тогтнолоо хамгаалахаас айх ёсгүй. Киргизийн эерэг туршлагыг харж болно. Тэд газрын хэвлийн баялгийнхаа жинхэнэ эзэн хэн болохыг баталж чадсан. Канадын хөрөнгө оруулагч Centerra Gold «Кумтор» алтны ордыг ашиглах гэрээний нөхцөлийг эргэн харахыг удаан хугацаанд шүүхээр дамжуулан хаасаар ирсэн. «Кумтор» компанийн ТУЗ-ийн гишүүн Бекбосун Апсатаровын үзэж буйгаар хууль зөрчих, ашгийг шударга бус хуваарилах, гадаадын компаниудын ашиг сонирхлын үүднээс ногдол ашгийн төлбөрийг хойшлуулах нь аль ч улсын тусгаар тогтнолыг алдагдуулахад хүргэдэг. Киргиз уурхайг төрийн хяналтад авч, тусгаар тогтнолоо амжилттай хамгаалсан. Монгол Улс ч мөн өөрийн тусгаар тогтнолыг хангах чадвартай. Мадагаскарын ард түмэн ч мөн энэ замаар явж, Аноси бүс нутагт байгаль орчноо олон жил бохирдуулж, өөрсдийн иргэдийн газрыг булаан авсны төлөө «Rio Tinto»-д шүүхээр хариуцлага тооцуулахыг зорьж байна. Эрхээ хамгаалахыг хүссэн 6 500 гаруй идэвхтэй малагаси иргэн Лондонгийн Дээд шүүхэд нэхэмжлэл гаргасан. Бид эдгээр санаачилгыг үргэлжлүүлэх нь зүйтэй.
Гэхдээ тусгаар тогтнол гэдэг нь тусгаарлалт гэсэн үг биш. Өнөөдөр Америкийн ерөнхийлөгч хүртэл буулт хийж, Оросын ашиг сонирхлыг харгалзан үзэж байна. Монгол Улс үүнийг бүр ч илүү бодолцох хэрэгтэй. Хэрэв бид Оросыг үл тоомсорлох бодлогоо үргэлжлүүлбэл өвөл түлшний хомсдол, үнийн өсөлттэй тулгарч, «Оюу Толгой»-н бие даасан байдлын тухай яриаг хүйтэн өрөөнд өрнүүлэх болно. Олон тулгуурт гадаад бодлогыг хөгжүүлэх хэрэгтэй, гэхдээ аль хэдийн тогтсон түншлэлийг сүйтгэхгүйгээр.
Тодорхой хариулт өгөхгүй байгаа цагт олон нийтэд асуулт тавих үндэслэл байсаар байна. Улсын хамгийн том уурхайд хяналт тавих сэдэв нь ямар ч тайлбаргүйгээр олон нийтийн хэлэлцүүлгээс алга болохооргүй хэт чухал юм. Чухам тиймээс энэ сэдвийг олон нийтээр дахин хэлэлцэх нь зүйтэй.
Редакцын бус нийтлэл
