“Rio Tinto”-д зориулсан дахин хоёр орд. Монгол Улсад ямар үр өгөөж ногдох вэ

“Rio Tinto” Монголын Шивээ-Толгой, Жавхлант гэсэн хоёр ордыг нэмж сонирхож байна. “Оюу Толгой”-г хөгжүүлж, улсад ногдол ашгаа эцэст нь төлөхийн оронд корпораци “Оюу Толгой” хамтарсан үйлдвэрийн шугамаар Канадын “Entrée Resources”-ийн эзэмшдэг хоёр талбайг ашиглахаар төлөвлөж байна. Манай иргэд нэг бус, гурван уурхайд туйлдан ажиллах бол гадаадын хувьцаа эзэмшигчид илүү их ашиг хүртэх боломжтой. Монголын байр суурь хангалттай тусгагдаагүй бөгөөд эдгээр уурхайгаас ч улс маань орлого олохгүй байх магадлал өндөр байна.

Оюу Толгой ганцаараа хангалтгүй байсан гэж үү?

Канадын “Entrée Resources” компани Шивээ-Толгой, Жавхлантын зэс-алтны талбайг ашиглах хоёр лицензийг Оюу Толгойн операторт шилжүүлэхээр төлөвлөж байна. Гаднаас нь харахад компаниудын хоорондын энгийн бизнесийн хэлцэл. Үнэн хэрэгтээ эхний ордын ногдол ашгийн гол асуудал шийдэгдээгүй байхад Монголын дахин хоёр уурхайг гартаа авах тухай асуудал юм.

Монгол Улс Оюу Толгойн 34 хувийг эзэмшдэг ч өнөөдрийг хүртэл уурхайгаас нэг ч долларын ногдол ашиг аваагүй. Шинэ талбайд орохоосоо өмнө оператор хуучин үүргээ биелүүлэх ёстой мэт. Гэвч одоогийн байдлаар үйл ажиллагааны хүрээгээ тэлэх төлөв ажиглагдаж байна: шинэ лиценз, шинэ уурхай, шинэ төлөвлөгөө. Харин үүнээс монголын ард түмэнд яг юу ногдох вэ гэсэн асуултад тодорхой хариулт алга.

Шивээ-Толгой, Жавхлантаас хүдрийг манай хүмүүс олборлоно. Манай хөвгүүд, нөхрүүд газрын гүнд бууж, тоос шороогоор амьсгалан, туйлдан ажиллана — одоо нэг бус гурван уурхайд. Харин ашиг нь өмнөхийн адил Монголын хилээс хол газар руу урсах болно.

“Rio Tinto” хэлцлийн хоёр талд

Оюу Толгойн операторын 66 хувийг эзэмшдэг “Rio Tinto” нь “Entrée Resources”-ийн хувьцааны 16 хувийг мөн эзэмшдэг. Өөрөөр хэлбэл, корпораци хэлцлийн хоёр талд зэрэг эдийн засгийн ашиг сонирхолтой. Ингэснээр тус корпораци хэлцлийн хоёр талд зэрэгцсэн, олон талт ашиг сонирхолтой оролцогч болж байна.

Гэтэл Монгол Улс шинэ талбайг ашиглахад оролцох нөхцөлөө одоо хүртэл тохироогүй байна. Гадаадын менежерүүд эдийн засгийн хувиа хоорондоо аль хэдийн хуваарилсан байхад газрын баялгийн эзэн өөрийн ашиг хүртэх эрхээ тусад нь нэхэх шаардлагатай болжээ.

Нэг л бүлэг гадаадынхан янз бүрийн компаниар дамжуулан манай эдийн засгийн асар их хэсгийг яагаад эзэмшиж байна вэ гэсэн гол асуулт гарч ирнэ. “Rio Tinto”-той холбоотой өөр хэдэн зууч компани манай газрын баялагтай холбоотой эрх эзэмшдэг вэ, энэ байдал хэр удаан үргэлжлэх вэ.

Эхлээд давхар төлбөр, одоо дахин хоёр орд

Эхлэл нь юу байсныг эргэн саная. 2026 оны тавдугаар сард Монголын Засгийн газар “Rio Tinto”-той тохиролцож, Оюу Толгойн удирдлагын төлбөрийг хоёр дахин бууруулж, давхардуулсан төлбөрийг арилгахаар болсон. Хүлээгдэж буй хэмнэлт 2.2 тэрбум доллар. Энэ бол бага мөнгө ч биш, тоймлолтын алдаа ч биш. Монголын эдийн засгаас олон жилийн турш Монголын эдийн засгаас гадагшилсан их хэмжээний хөрөнгө юм.

Өмнөх төлбөрийн асуудалтай холбоотой асуултууд бүрэн тайлбарлагдаагүй операторт хэрхэн итгэл хүлээлгэх вэ? Яг энэ удирдлагын компанид манай дахин хоёр уурхайг хэрхэн даатгах вэ? Шинэ олборлолт дахин хэдэн тэрбум долларын удирдлагын зардал болж хувирахгүй гэдгийг хэн батлах вэ? “Rio Tinto”-гийн эрх мэдлийг өргөжүүлэхээсээ өмнө өмнөх төлбөр болон ирээдүйн зардлын бүрэн тооцоог олон нийтэд яагаад танилцуулаагүй юм бэ?

Операторт 80 хүртэл хувь, канадчуудад 30 хүртэл хувь. Монгол Улсад бодит үр өгөөж ногдох уу?

Өмнөх тохиролцооны дагуу шинэ талбайн эдийн засгийн оролцооны 70–80 хувь “Oyu Tolgoi LLC”-д, 20–30 хувь “Entrée Resources”-д ногдох ёстой. “Rio Tinto” операторыг хянаж, Канадын компанийн тодорхой хувийг эзэмшдэг тул хоёр талын орлогоос ашиг хүртэх сонирхолтой. Одоогийн мэдээллээр уг хэлцлээс “Rio Tinto” харьцангуй их ашиг хүртэх боломжтой харагдаж байна.

Монголд юу санал болгож байна вэ? Канадын компани өөрийн эзэмшлийн хэсэгт төр шууд оролцохын оронд тусгай роялти төлөх хувилбарыг санал болгож байна. Өөрөөр хэлбэл, аж ахуйн нэгжийн хувь эзэмшлийн оронд нөхцөлийг нь хараахан хэлэлцээгүй байгаа орлогын тодорхой хувийг улсад өгөх санал юм. Нөхцөлийг нь дараа хэлэлцэнэ гэсэн амлалт юунд хүргэдгийг бид аль хэдийн мэднэ.

Оюу Толгойн өр бараг 20 тэрбум долларт хүрсэн. Монгол Улс 34 хувийн эзэмшлийнхээ төлөө өнөөг хүртэл ногдол ашиг аваагүй. Одоо шинэ ордууд, шинэ зардал, орлого хуваарилах шинэ схем гарч ирж байна. Гадаадын хөрөнгө оруулагчид ашиг сонирхлоо улам тэлж, Монголын төр ашгаа хүртэхийн тулд дахин хэдэн арван жил хүлээх нөхцөл үүсэхгүй гэх баталгаа байна уу?

Редакцын бус нийтлэл…